Babia Góra, Pilsko, Wielka Racza, Bendoszka czy Muńcuł to nazwy mocno związane z krajobrazem Beskidu Żywieckiego. Dziś funkcjonują przede wszystkim jako oznaczenia szczytów na mapach, jednak część z nich ma historię sięgającą kilkuset lat. W nazwach zapisane zostały dawne nazwiska, pasterstwo, wpływy wołoskie, spory graniczne, a także opowieści o zbójnikach. Nie zawsze można wskazać jedno pewne wyjaśnienie. W wielu przypadkach obok informacji wynikających z dawnych dokumentów funkcjonują przekazy ludowe, które z czasem stały się częścią lokalnej tradycji. Kilka nazw szczególnie dobrze pokazuje, jak bogata jest historia nazewnictwa Beskidu Żywieckiego.
Babia Góra – nazwa znana już przed kilkuset laty
Babia Góra należy do najstarszych wyraźnie udokumentowanych nazw górskich w tej części Karpat. W XV wieku Jan Długosz wspominał o górze określanej jako „Baba”, położonej w pobliżu Żywca i znanej między innymi z występujących na niej roślin. Oznacza to, że rdzeń dzisiejszej nazwy funkcjonował na długo przed rozwojem turystyki górskiej, powstaniem pierwszych schronisk i dokładnych map tego obszaru. Sama Babia Góra była wówczas przede wszystkim charakterystycznym punktem terenowym oraz ważnym elementem krajobrazu pogranicza.
Interesujące wyjaśnienie pozostawił na początku XVIII wieku żywiecki kronikarz Andrzej Komoniecki. Opisywał znajdującą się w masywie formację określaną jako „kamienna baba” i właśnie z nią wiązał nazwę góry. Tego rodzaju określenia były w dawnym języku często stosowane wobec charakterystycznych skał lub kamiennych form przypominających postać. W przypadku Babiej Góry nie można jednak mówić o jednej bezspornie ustalonej etymologii. Sama nazwa jest znacznie starsza od większości zachowanych dziś opowieści próbujących ją tłumaczyć.
Z czasem wokół Babiej Góry narosło wiele podań. „Baba” była interpretowana jako olbrzymka, czarownica, kobieta czekająca na zbójnika, a nawet kamienna postać związana z lokalnymi wierzeniami. Te historie należą przede wszystkim do warstwy folklorystycznej. Pokazują jednak, że nietypowa nazwa od dawna pobudzała wyobraźnię mieszkańców. Jej znaczenie próbowano tłumaczyć kolejnym pokoleniom za pomocą opowieści odpowiadających miejscowej kulturze i wierzeniom.
Pilsko – zbójnicy, właściciel hali i kilka konkurencyjnych teorii
Pilsko jest jednym z najlepszych przykładów nazwy, której pochodzenie do dziś nie ma jednego bezdyskusyjnego wyjaśnienia. Masyw osiąga 1557 m n.p.m., a jego nazwa była notowana już w źródłach sprzed kilku stuleci. Andrzej Komoniecki zamieścił Pilsko wśród najważniejszych gór ziemi żywieckiej i przedstawił bardzo barwną historię dotyczącą pochodzenia tego określenia.
Kronikarz twierdził, że na górze mieli spotykać się orawscy zbójnicy. Urządzali tam biesiady, podczas których pito wino, piwo i gorzałkę. Od częstego „opijania się” miała powstać nazwa Pilsko. To jedna z najbardziej rozpoznawalnych lokalnych historii związanych z tym masywem, jednak współcześnie jest traktowana raczej jako dawna próba objaśnienia istniejącej już nazwy niż dowiedzione źródło jej powstania. Podobne ludowe etymologie były zresztą w dawnych kronikach częstym sposobem tłumaczenia nazw miejsc, gór i potoków.
Istnieją również bardziej językowe wyjaśnienia. Jedna z hipotez wiąże Pilsko z dawną nazwą podszczytowej hali Pielsko, która mogła pochodzić od nazwiska Piela. Inna wskazuje na słowa związane z piłowaniem i pozyskiwaniem drewna. Pojawiała się również teoria, że dzisiejsza forma mogła mieć związek ze słowackim określeniem Polski – „Poľsko”. Brak jednoznacznej odpowiedzi sprawia, że właśnie Pilsko pozostaje jedną z najbardziej interesujących zagadek nazewniczych Beskidu Żywieckiego.
Wielka Racza – w nazwie zostały dawne spory o granicę
Wielka Racza, osiągająca 1236 m n.p.m., od stuleci była ważnym punktem na granicy ziem leżących po północnej i południowej stronie Karpat. Wzmianki o tej nazwie sięgają co najmniej XV wieku, a w późniejszych dokumentach spotykane były formy zbliżone do „Rayca”. Tak długa historia nazwy dobrze odpowiada znaczeniu góry, która przez wiele pokoleń stanowiła teren sporów o przebieg granicy i użytkowanie rozległych obszarów pasterskich.
Jedna z najstarszych zapisanych historii dotyczących nazwy ponownie pochodzi z „Dziejopisu Żywieckiego”. Komoniecki wspominał konflikty pomiędzy właścicielami ziem żywieckich i terenów znajdujących się wówczas po stronie węgierskiej. Spory miała zakończyć komisja, która ustaliła przebieg granicy. Kronikarz opisywał nawet beczki wina przywiezione na górę oraz symboliczne rozlewanie trunku na obie strony grzbietu. Nazwę Rajcza miał łączyć z rajcami uczestniczącymi w rozstrzyganiu sporu. Opowieść jest cennym elementem lokalnej tradycji, choć nie daje pewności, że rzeczywiście w taki sposób powstała nazwa.
Istnieją również inne próby jej wyjaśnienia. Nazwę wiązano ze staropolskim słowem „rac”, mającym oznaczać rycerza, co łączono z występującymi w pobliżu nazwami Rycerka i Rycerzowa. Inny trop prowadzi do gwary pasterskiej i słowa „rajczula”, oznaczającego zagrodę dla owiec. To interesująca możliwość, ponieważ hale Wielkiej Raczy przez stulecia były związane z gospodarką pasterską, a od XVI wieku na tym obszarze działały grupy pasterzy wołoskich. Wielka Racza pokazuje więc, jak w jednej nazwie mogą spotkać się historia granicy, pasterstwo oraz lokalne podania.
Bendoszka Wielka – nazwisko, które zostało nazwą góry
Znacznie mniej zagadkowe jest pochodzenie nazwy Bendoszki Wielkiej. Szczyt o wysokości 1144 m n.p.m., położony w grupie Wielkiej Raczy, nazywano również Będoszką. Nazwa wywodzi się od miejscowego nazwiska Będos i jest przykładem charakterystycznego dla Beskidów procesu przenoszenia nazw związanych z ludźmi na elementy krajobrazu.
Nie był to wyjątek. W górskim nazewnictwie bardzo często spotykane są nazwy pochodzące od właścicieli gruntów, gospodarzy, rodzin użytkujących polany albo osób związanych z konkretnym miejscem. W czasach intensywnego pasterstwa dokładne rozróżnienie hal, lasów i polan miało znaczenie gospodarcze. Nazwa przypisana do konkretnej rodziny pozwalała określić, kto użytkował dany teren, a z czasem mogła objąć również sąsiedni grzbiet lub szczyt.
Co ciekawe, podobną formę nazwy zapisał już Komoniecki, który w swoim wykazie gór ziemi żywieckiej wymieniał „Bendoskę”. Pokazuje to, że nazwa nie jest współczesnym tworem kartografów, lecz elementem dawnego lokalnego nazewnictwa. W przypadku Bendoszki w nazwie góry zachował się więc ślad człowieka, którego nazwisko bez takiego związku z miejscem mogłoby z biegiem czasu całkowicie zniknąć z pamięci regionu.
Muńcuł – wołoski ślad zapisany w Beskidzie Żywieckim
Muńcuł, mający 1165 m n.p.m., wyróżnia się nazwą, która dla współczesnego języka polskiego brzmi nietypowo. Jej źródeł należy szukać w dziedzictwie wołoskim. Nazwa jest łączona z wyrazem „muncel”, oznaczającym wzgórze lub wzniesienie. Podobne formy można znaleźć w różnych częściach Karpat, co nie jest przypadkiem.
Od schyłku średniowiecza wzdłuż łuku Karpat przemieszczały się grupy pasterskie związane z kulturą wołoską. Ich wpływ na Beskidy był znacznie szerszy niż samo prowadzenie wypasu. Pozostawili po sobie system gospodarowania w górach, elementy kultury pasterskiej oraz dużą grupę nazw terenowych. Do tej samej warstwy językowej zalicza się wiele spotykanych w Karpatach określeń związanych z górami, przełęczami, halami i formami terenu.
Muńcuł jest dlatego czymś więcej niż nietypową nazwą jednego szczytu. Stanowi ślad wielowiekowych przemian kulturowych, które objęły całą Żywiecczyznę. Jeszcze na początku XVIII wieku Komoniecki zapisywał w swoim wykazie żywieckich gór formę „Muńczół”. Dzisiejsza nazwa zmieniła zapis i wymowę, ale jej korzenie pozostały czytelne. W przypadku tej góry język zachował informację o epoce, w której kultura pasterska kształtowała nie tylko krajobraz Beskidów, ale także sposób jego nazywania.
Źródła
Babiogórski Park Narodowy – materiały dotyczące Babiej Góry i historii badań masywu.
Andrzej Komoniecki, „Dziejopis Żywiecki” – cyfrowa wersja kroniki zawierająca opisy pochodzenia nazw Pilska i Raczy oraz dawny wykaz gór Żywiecczyzny.
Szlak Kultury Wołoskiej – materiały historyczne dotyczące Wielkiej Raczy, dawnych dokumentów i pasterstwa wołoskiego.
