W lasach Beskidu Małego do dziś można odnaleźć niewielkie kamienne budowle, które na pierwszy rzut oka przypominają opuszczone domki. Niektóre zachowały się w stosunkowo dobrym stanie, po innych pozostały jedynie fragmenty murów. To pozostałości dawnego sposobu gospodarowania w górach, który przez pokolenia kształtował beskidzki krajobraz. Historia tych obiektów jest znacznie ciekawsza, niż mogłoby się wydawać.
(adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});Kamienne szałasy w Beskidzie Małym. Pozostałości dawnego życia na górskich polanach
Jeszcze kilkaset lat temu znaczna część beskidzkich grzbietów wyglądała inaczej niż obecnie. W XVII i XVIII wieku w Beskidzie Małym istniały rozległe ciągi polan wykorzystywanych do wypasu zwierząt, koszenia trawy i prowadzenia niewielkich upraw. Ich powstanie było wynikiem działalności człowieka, a utrzymanie wymagało regularnego użytkowania.
Ważną rolę w rozwoju miejscowego pasterstwa odegrało osadnictwo wołoskie, którego tradycje gospodarcze przez stulecia wpływały na życie mieszkańców Beskidów. Z czasem na obszarze Beskidu Małego szczególnie rozpowszechniła się gospodarka polaniarska, łącząca hodowlę zwierząt z pozyskiwaniem siana i uprawą ziemi.
Na oddalonych od zabudowań gospodarskich polanach potrzebne były miejsca, w których można było przechowywać siano, narzędzia oraz schronić się przed deszczem. Wznoszono więc niewielkie budynki, określane obecnie jako kamienne szałasy. Miejscowa ludność nazywała je również szopami, letniakami lub stajniami letnimi.
Nie były to jednak typowe szałasy znane z wysokogórskich hal, w których pasterze spędzali całe miesiące. W Beskidzie Małym odległość pomiędzy gospodarstwami a terenami wypasowymi była stosunkowo niewielka. Nie istniała zatem potrzeba budowania rozbudowanych obiektów mieszkalnych. Kamienne szopy pełniły przede wszystkim funkcje gospodarcze, choć w razie potrzeby mogły zapewniać również czasowe schronienie ludziom i zwierzętom.
Budowle te były charakterystycznym elementem beskidzkiego krajobrazu jeszcze w pierwszej połowie XX wieku. Już w 1932 roku geograf Stanisław Leszczycki poświęcił im osobne opracowanie. Według danych przywoływanych w publikacjach krajoznawczych w 1939 roku na terenie samej Żarnówki Dużej i Żarnówki Małej znajdowało się około 30 takich obiektów.
Budowano je bez zaprawy murarskiej. Ich konstrukcja przetrwała dziesięciolecia
Charakterystyczną cechą beskidzkich szałasów był materiał wykorzystywany do budowy. Zamiast drewna, które było kosztowne, gospodarze sięgali po miejscowy piaskowiec. Kamienne bloki pozyskiwano z pobliskich wychodni skalnych i układano jeden na drugim bez stosowania zaprawy murarskiej.
Typowa szopa miała około 3 metrów szerokości i 4 metrów długości. Kamienne ściany osiągały zazwyczaj wysokość od około 1,5 do 1,7 metra, a ich grubość wynosiła 30–40 centymetrów. Odpowiednie ułożenie ciężkich bloków pozwalało uzyskać stabilną konstrukcję, która mogła przetrwać wiele lat.
Budynki przykrywano dwuspadowymi dachami wykonanymi z drewna, najczęściej pokrytymi deskami lub gontem. W późniejszych rozwiązaniach stosowano również blachę. Występowały także obiekty o konstrukcji mieszanej, w których kamienną podstawę uzupełniały drewniane ściany.
Wnętrza były bardzo skromne. Podłogę stanowiło zwykle ubite klepisko, a wyposażenie ograniczało się do najpotrzebniejszych elementów. W ścianach nie wykonywano okien, nie budowano również kominów ani stałych palenisk. Do przygotowywania posiłków służyły niekiedy osobne, mniejsze obiekty nazywane kolybami lub kuchenkami.
Szopy stawiano zazwyczaj na obrzeżach polan, w bezpośrednim sąsiedztwie lasu. Takie usytuowanie zapewniało częściową osłonę przed wiatrem i opadami. Istotne znaczenie miała również bliskość źródła wody oraz możliwość dotarcia do budynku drogą prowadzącą z doliny.
Z czasem tradycyjna gospodarka zaczęła zanikać. Już w XIX wieku pasterstwo stawało się coraz mniej opłacalne, a po II wojnie światowej przemiany gospodarcze i rozwój przemysłu przyspieszyły odchodzenie od dawnego sposobu użytkowania górskich polan.
Opuszczone budynki stopniowo niszczały. Drewniane dachy ulegały zniszczeniu, a pozostawione bez opieki kamienne ściany zaczynały się rozpadać. Jednocześnie niekoszone łąki i dawne pastwiska zarastały drzewami. W efekcie wiele obiektów, które kiedyś stały na otwartych polanach, znalazło się wewnątrz lasu.
(adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});Gdzie zachowały się kamienne szałasy? Żar, Cisowa Grapa i Przykrzyca
Jednym z najbardziej znanych miejsc występowania dawnych kamiennych szop jest rejon góry Żar i Kiczery. Pozostałości takich budowli odnotowano między innymi na Polanie Cinalkowej oraz w innych miejscach na stokach tych wzniesień. Część obiektów zachowała się wyłącznie w postaci fundamentów i fragmentów ścian.
Szczególnie interesujące ruiny znajdują się w rejonie Cisowej Grapy i Wielkiej Cisowej Grapy. Przebiegający tam czerwony szlak turystyczny prowadzi z Żaru przez Kiczerę w kierunku Przełęczy Kocierskiej. W pobliżu szlaku można zobaczyć pozostałości okazałej kamiennej budowli, której mury jeszcze w ostatnich latach były wyraźnie widoczne.
Obiekt ten został opisany między innymi w publikacji Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego z 2019 roku. Zachowane fragmenty pokazują sposób układania piaskowcowych bloków oraz rozmiary dawnych zabudowań gospodarczych.
Kolejnym ważnym miejscem jest Przykrzyca, wznosząca się nad Okrajnikiem. W tym rejonie udokumentowano kilka kamiennych szop w różnym stanie zachowania, w tym obiekty posiadające zachowane lub odnowione dachy. Niektóre budynki były w późniejszych latach remontowane i wykorzystywane do innych celów.
W odróżnieniu od ruin pod Wielką Cisową Grapą, do zabudowań na Przykrzycy nie prowadzi znakowany szlak turystyczny. Występują one w pobliżu lokalnych ścieżek łączących okolice Okrajnika i Kocierza Moszczanickiego z grzbietem góry.
Z tymi terenami wiążą się również przekazy o wykorzystywaniu niektórych kamiennych szop jako miejsc schronienia przez partyzantów podczas II wojny światowej. Informacje takie pojawiają się w lokalnych opracowaniach krajoznawczych, choć nie wszystkie obiekty mają szczegółowo udokumentowaną historię.
Pozostałości zabudowań polaniarskich występują także w innych częściach Beskidu Małego. Wymieniane są między innymi okolice Jaworzyny, Czupla, Magurki Wilkowickiej, Chrobaczej Łąki oraz Suchego Wierchu. Ruiny większego kamiennego szałasu opisywano również na Polanie Kuflówka.
Nie wszystkie z tych miejsc są oznakowane, a część dawnych budynków znajduje się poza uczęszczanymi trasami. Stan poszczególnych ruin jest zróżnicowany i może się zmieniać wskutek postępującego niszczenia konstrukcji. Najłatwiej dostępnym przykładem pozostają pozostałości przy czerwonym szlaku w rejonie Cisowych Grap, które można zobaczyć podczas wędrówki grzbietem od Żaru w stronę Przełęczy Kocierskiej.
