Dokładnie 15 lipca 1893 roku rozpoczęło działalność Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Żywcu. Organizacja powstała jeszcze w okresie zaborów, gdy miasto należało do monarchii austro-węgierskiej, a Polska nie istniała na mapie Europy. Chociaż w nazwie towarzystwa najważniejsze miejsce zajmowała gimnastyka, jego działalność szybko objęła również kulturę, edukację, turystykę, wychowanie młodzieży, obchody narodowe i przygotowanie wojskowe. Żywiecki „Sokół” stał się jednym z najważniejszych ośrodków życia społecznego w mieście, a wzniesiona przez jego członków sokolnia do dziś pełni funkcję kulturalną.
Zanim powstał żywiecki „Sokół”, jego założyciele pojechali po wskazówki do Lwowa
Ruch sokoli rozwijał się na ziemiach polskich od 1867 roku, kiedy pierwsze polskie Towarzystwo Gimnastyczne utworzono we Lwowie. Był to czas przemian politycznych w monarchii Habsburgów. Galicja otrzymała ograniczoną autonomię, a Polacy mogli zakładać stowarzyszenia, prowadzić działalność społeczną i tworzyć instytucje posługujące się językiem polskim. Powstające wówczas organizacje nie ograniczały się do jednej dziedziny. Łączyły pracę oświatową, kulturę fizyczną, działalność wychowawczą oraz podtrzymywanie świadomości narodowej.
W Żywcu pierwsze działania zmierzające do utworzenia własnego gniazda sokolego podjęto już w 1891 roku. Kilkuosobowa delegacja mieszkańców udała się do Lwowa, gdzie znajdowała się macierz ruchu. Jej członkowie chcieli poznać zasady organizacji towarzystwa, sposób prowadzenia zajęć oraz wymagania formalne związane z przyjęciem do rozwijającej się struktury sokolstwa. Od pomysłu do rozpoczęcia działalności minęły jednak jeszcze dwa lata.
W 1893 roku powołano komitet założycielski, a statut żywieckiego towarzystwa został zatwierdzony przez cesarsko-królewskie Namiestnictwo we Lwowie. Oficjalne zebranie założycielskie odbyło się 15 lipca 1893 roku w sali Hotelu Narodowego. Datę tę przyjmuje się za początek działalności Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Żywcu.
Pierwszym prezesem został Władysław Namysłowski, a jego zastępcą Jan Łazarski. Pierwszy zarząd liczył 12 osób. W jego składzie znaleźli się przedstawiciele miejscowego życia publicznego, rzemiosła, oświaty i administracji. Podczas zebrania zdecydowano również o przystąpieniu do Związku Polskich Gimnastycznych Towarzystw Sokolich w Cesarstwie Austriackim. Ustalono wpisowe w wysokości jednego złotego oraz miesięczną składkę wynoszącą 50 centów.
Zainteresowanie nową organizacją było początkowo bardzo duże. Na listę wpisały się 92 osoby, chociaż podczas pobierania składek liczba członków zmniejszyła się do około 60. Mimo tego żywieckie gniazdo rozpoczęło regularną działalność i szybko przystąpiło do organizowania ćwiczeń, zdobywania wyposażenia oraz gromadzenia pieniędzy na przyszłą siedzibę.
Gimnastyka była początkiem znacznie szerszej działalności
Regularne ćwiczenia rozpoczęły się 17 września 1893 roku w sali gimnastycznej miejscowej szkoły ludowej. Zajęcia prowadził Władysław Nowotarski, który na własny koszt wyjechał wcześniej do Lwowa i ukończył tam kurs gimnastyczny. Treningi odbywały się dwa razy w tygodniu, we wtorki i piątki. Uczestniczyli w nich zarówno starsi, jak i młodsi członkowie towarzystwa, a z czasem osobne zajęcia zaczęto organizować także dla młodzieży szkolnej.
Początkowe wyposażenie sali było skromne. Przyrządy kupowano na raty, zamawiano w żywieckiej szkole przemysłowej albo pozyskiwano jako darowizny. Pod koniec 1893 roku towarzystwo dysponowało między innymi koniem gimnastycznym, kozłem, poręczami, skocznią, materacami oraz prostym sprzętem do ćwiczeń siłowych. Sala była oświetlana lampami gazowymi. Każdy zakup miał znaczenie, ponieważ organizacja dopiero tworzyła własne zaplecze i utrzymywała się przede wszystkim ze składek oraz dochodów z wydarzeń.
Z biegiem lat działalność sportowa wyraźnie się rozszerzała. Oprócz gimnastyki organizowano piesze wyprawy w Beskid Żywiecki i rejon Babiej Góry. Towarzystwo popularyzowało również jazdę konną, pływanie, szermierkę, narciarstwo i gry zespołowe. W 1895 roku zakupiono rower przeznaczony do nauki jazdy, z którego członkowie mogli korzystać za niewielką opłatą.
W maju 1906 roku powstał przy żywieckim „Sokole” oddział kolarski. Początkowo skupiał 15 osób, a po kilku latach liczył już kilkudziesięciu członków. Organizował wycieczki do Białej, Cieszyna, Kęt, Suchej, Oświęcimia, Chrzanowa, Wisły i innych miejscowości. W 1908 roku w Żywcu przeprowadzono zawody z udziałem kolarzy przyjeżdżających również z Krakowa, Podgórza i Tarnowa.
Skala aktywności była znaczna. W samym 1909 roku oddział kolarski zorganizował 17 wycieczek o łącznej długości przekraczającej tysiąc kilometrów. Urządzano także wyścigi szosowe, zawody jesienne oraz imprezy łączące jazdę na rowerze z biegami i ćwiczeniami sprawnościowymi. Pod koniec tego samego roku otwarto schronisko sportowe, z którego mogli korzystać członkowie różnych towarzystw.
„Sokół” kształtował kulturę, wychowanie i świadomość narodową
Towarzystwo nie było klubem sportowym w dzisiejszym rozumieniu. Gimnastyka miała służyć poprawie zdrowia, ale także nauce systematyczności, dyscypliny, współpracy i odpowiedzialności. Członkowie występowali w jednolitych strojach, uczestniczyli w uroczystych przemarszach i przestrzegali określonego ceremoniału. Istotną rolę odgrywał sztandar, na którego wykonanie przez kilka lat prowadzono osobną zbiórkę.
Jednym z pierwszych publicznych wystąpień żywieckich sokołów był udział w nabożeństwie zorganizowanym we wrześniu 1893 roku z okazji rocznicy drugiego rozbioru Polski. Kilka miesięcy później urządzono wieczór poświęcony Adamowi Mickiewiczowi. Zainteresowanie było tak duże, że sala ratuszowa nie pomieściła wszystkich uczestników, a sprzedaż biletów trzeba było zakończyć przed rozpoczęciem uroczystości.
W następnych latach organizowano obchody rocznic powstań narodowych, ważnych bitew oraz urodzin i śmierci polskich dowódców, pisarzy i artystów. Szczególną oprawę miały uroczystości kościuszkowskie. Towarzystwo przygotowywało nabożeństwa, występy gimnastyczne, przedstawienia i przemarsze. Wydarzenia te jednocześnie integrowały mieszkańców, podtrzymywały pamięć historyczną i pomagały pozyskiwać środki na dalszą działalność.
Przy „Sokole” działał teatr amatorski, biblioteka, a przez pewien czas również chór. Urządzano przedstawienia, wieczornice, zabawy taneczne, odczyty oraz spotkania poświęcone historii i literaturze. Sokolnia była miejscem dostępnym nie tylko dla ćwiczących. Skupiała różne środowiska społeczne i zapewniała przestrzeń dla wydarzeń, których w niewielkim galicyjskim mieście nie mogły organizować inne instytucje.
Duże znaczenie miała praca z młodzieżą. W 1912 roku przy towarzystwie powstała męska drużyna skautowa, a rok później utworzono drużynę żeńską. Za organizację żywieckiego skautingu odpowiadał Tadeusz Janich. Program obejmował zajęcia terenowe, naukę samodzielności, ćwiczenia sprawnościowe i przygotowanie do działań zespołowych. Rozwój skautingu łączył się z szerszym procesem powstawania polskiego harcerstwa.
Drużyny polowe przygotowywały młodzież do walki o niepodległość
Na początku XX wieku coraz wyraźniejszą częścią ruchu sokolego stawało się przygotowanie wojskowe. Ćwiczenia gimnastyczne uzupełniano marszami, musztrą, nauką poruszania się w terenie i podstawami dowodzenia. Działalność ta miała przygotowywać młodych ludzi do ewentualnej służby w przyszłych polskich formacjach zbrojnych.
W 1913 roku powstała w Żywcu organizacja Stałych Drużyn Sokolich. Prowadzono w niej ćwiczenia fizyczne i wojskowe nazywane polowymi. W maju tego samego roku zorganizowano manewry, w których uczestniczyło 120 druhów i 40 skautów. Zadaniem ćwiczących było przejście przez most na Sole w Międzybrodziu Lipnickim, połączenie się z głównym oddziałem i niedopuszczenie pozorowanego przeciwnika do przeprowadzenia akcji.
Członkowie żywieckiego „Sokoła” uczestniczyli również w kursach podoficerskich i oficerskich. Jeden z takich kursów odbył się w Żywcu 5 lipca 1914 roku, a więc na kilka tygodni przed wybuchem I wojny światowej. Uczestnicy zdobywali kwalifikacje potrzebne do szkolenia kolejnych członków i obejmowania funkcji dowódczych.
Żywieckie gniazdo wraz z oddziałami z Milówki, Buczkowic, Międzybrodzia Lipnickiego, Suchej i innych miejscowości utworzyło większą drużynę polową. Po rozpoczęciu wojny działalność organizacyjna została przerwana, a część wychowanków ruchu sokolego wstąpiła do polskich formacji wojskowych, w tym do Legionów Polskich.
Sport i przysposobienie wojskowe nie były w tym przypadku odrębnymi dziedzinami. Ćwiczenia miały rozwijać wytrzymałość, sprawność, umiejętność działania w grupie i podporządkowania się dowództwu. Kompetencje zdobywane w „Sokole” okazały się przydatne, gdy rozpoczęła się wojna i pojawiła się możliwość czynnego udziału w walce o odzyskanie państwowości.
Własna sokolnia stała się centrum społecznego życia Żywca
Od początku działalności członkowie towarzystwa chcieli zbudować własną siedzibę. Pierwszy fundusz budowlany wynosił zaledwie cztery złote zebrane podczas zebrania założycielskiego. Kolejne pieniądze pochodziły ze składek, przedstawień, wieczornic i zabaw. Dochód z wieczoru mickiewiczowskiego w grudniu 1893 roku przeznaczono właśnie na przyszłą sokolnię.
W 1895 roku władze zezwoliły na ustawienie puszek składkowych w lokalach publicznych. Członkowie zbierali pieniądze także podczas podróży i sokolich zlotów. Fundusz stopniowo się powiększał. W połowie lat 90. XIX wieku wynosił kilkaset złotych, natomiast na początku kolejnego stulecia osiągnął już kilkanaście tysięcy.
W 1898 roku miasto przekazało teren pod budowę siedziby i urządzenie boiska. Kamień węgielny wmurowano w 1902 roku, a 6 września 1904 roku nastąpiło uroczyste otwarcie oraz poświęcenie gmachu. Po ponad dziesięciu latach od powołania organizacji żywieccy sokoli otrzymali własną salę do ćwiczeń, pomieszczenia organizacyjne oraz teren sportowy.
Sokolnia była obiektem wielofunkcyjnym. Główna sala mogła służyć zarówno gimnastykom, jak i publiczności podczas przedstawień, uroczystości i zebrań. Ważną częścią wyposażenia była scena. Z czasem pomieszczenia modernizowano, poprawiano oświetlenie i rozbudowywano zaplecze. W 1909 roku zaciągnięto pożyczkę na remont sali oraz przebudowę sceny.
Budynek wpłynął także na rozwój innych form sportu. W 1910 roku przy „Sokole” powstało Towarzystwo Sportowe „Koszarawa”, należące do najstarszych klubów piłkarskich w regionie. Utworzenie klubu było odpowiedzią na rosnącą popularność futbolu wśród żywieckiej młodzieży. Sokolnia i przyległe tereny zapewniły nowej organizacji miejsce do prowadzenia działalności.
Wojny i likwidacja organizacji nie zakończyły historii gmachu
I wojna światowa zahamowała rozwój żywieckiego gniazda. Wielu członków zostało zmobilizowanych albo wstąpiło do polskich oddziałów. W budynku kwaterowały wojska austriackie, urządzano w nim koszary i magazyny. Intensywne użytkowanie doprowadziło do uszkodzenia wyposażenia oraz zniszczenia części dorobku gromadzonego od lat 90. XIX wieku.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości działalność wznowiono. Sokolnię wyremontowano i rozbudowano. Powstały między innymi druga sala, kręgielnia, garderoby, kuchnia oraz zaplecze przeznaczone do przechowywania sprzętu. Na zewnątrz urządzono boiska do siatkówki i koszykówki, korty tenisowe, bieżnię, skocznię lekkoatletyczną i plac gimnastyczny. Część prac członkowie wykonywali samodzielnie.
W okresie międzywojennym Żywiec stał się siedzibą VI Okręgu Sokolstwa w Dzielnicy Krakowskiej. Okręg skupiał około 20 gniazd, w tym także oddziały działające na terenach wiejskich. Była to jedna z cech wyróżniających żywieckie struktury, ponieważ sokolstwo najczęściej rozwijało się w miastach. W 1928 roku budynek posiadał już instalację elektryczną, wodociągową i kanalizacyjną, a w 1936 roku odnowiono fasadę i dobudowano balkon.
Wiosną 1939 roku w sokolni zakwaterowano żołnierzy Korpusu Ochrony Pogranicza skierowanych na Żywiecczyznę w związku z rosnącym zagrożeniem ze strony Niemiec. Po rozpoczęciu okupacji budynek przejęły władze niemieckie. Urządzano w nim imprezy propagandowe i wydarzenia przeznaczone dla niemieckiej ludności. W jego sąsiedztwie powstał również schron przeciwlotniczy.
Po zakończeniu wojny podejmowano próby wznowienia działalności „Sokoła”. Organizacja funkcjonowała jeszcze przez krótki czas, lecz nowe władze stopniowo ograniczały jej aktywność. W latach 1946–1947 poszczególne jednostki zawieszano i rozwiązywano, a po 1947 roku działalność sokolstwa została zakazana. Likwidacja jego majątku trwała jeszcze w pierwszej połowie lat 50.
Dawna sala gimnastyczna została w kolejnych latach przystosowana do potrzeb kina, co wiązało się między innymi ze zmianami układu wnętrza i zamurowaniem części okien. Następnie w gmachu działał dom kultury, przekształcony później w Miejskie Centrum Kultury. Dzięki temu budynek wzniesiony przez żywieckich sokołów nadal służy działalności społecznej, artystycznej i edukacyjnej, chociaż pierwotna organizacja przestała w nim funkcjonować.
Źródła:
Danuta Stysło, „Z dziejów Towarzystwa Gimnastycznego »Sokół« w Żywcu w latach 1893–1914”, Prace Naukowe. Kultura Fizyczna, zasoby BazHum i Muzeum Historii Polski.
Akademia Wychowania Fizycznego w Gorzowie Wielkopolskim, streszczenie rozprawy poświęconej Towarzystwu Gimnastycznemu „Sokół” w Żywcu i Okręgowi Żywieckiemu.
Instytut Pamięci Narodowej i portal Przystanek Historia, „Narodziny polskiego Sokolstwa”.
Narodowy Instytut Dziedzictwa, ewidencja zabytków – dawny budynek „Sokoła” w Żywcu.
Miejskie Centrum Kultury w Żywcu, opracowanie dotyczące historii gmachu i działalności Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”.
Narodowe Archiwum Cyfrowe, materiały dotyczące kursu instruktorów Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Żywcu.
