Dokładnie 148 lat temu, 18 sierpnia 1878 roku, uruchomiono linię kolejową Bielsko–Żywiec. Liczący około 20,3 km odcinek Kolei Północnej był znacznie ważniejszą inwestycją niż tylko lokalne połączenie dwóch miast. Dla rozwijającego się przemysłowego Bielska oznaczał kolejny etap budowy pozycji ważnego węzła komunikacyjnego, natomiast Żywiec i sąsiednie Zabłocie zostały włączone do szybko rozbudowującej się sieci kolejowej monarchii austro-węgierskiej. Nowa trasa wpłynęła na handel, przemysł, zabudowę i kierunki rozwoju obu ośrodków, a jej znaczenie jeszcze wzrosło kilka lat później, gdy z Żywca poprowadzono kolejne linie w stronę Zwardonia i Suchej.
18 sierpnia 1878 roku ruszyła linia kolejowa Bielsko–Żywiec
Historia kolei w Bielsku rozpoczęła się znacznie wcześniej niż w Żywcu. Już w grudniu 1855 roku miasto uzyskało połączenie z Dziedzicami, gdzie możliwe było włączenie się do Kolei Północnej Cesarza Ferdynanda. Była to jedna z najważniejszych arterii komunikacyjnych monarchii Habsburgów, łącząca Wiedeń przez Morawy i Śląsk z obszarami położonymi dalej na wschód. Dla szybko uprzemysławiającego się Bielska dostęp do transportu kolejowego miał szczególne znaczenie ze względu na miejscowe zakłady włókiennicze i rozwijającą się wymianę handlową.
Kolejnym kierunkiem rozbudowy sieci stało się południe. Budowa odcinka prowadzącego do Żywca trwała około dwóch lat i wymagała wykonania prac inżynieryjnych również w silnie zabudowanej części Bielska. Trasę poprowadzono między innymi wykopem oraz tunelem pod miejskim wzgórzem. Powstał wówczas tunel o długości blisko 300 metrów, będący jednym z najbardziej charakterystycznych elementów infrastruktury tej linii. Dalej tory prowadziły w stronę dzisiejszych południowych dzielnic miasta i przez miejscowości położone w kierunku Żywca.
Regularne połączenie uruchomiono 18 sierpnia 1878 roku. Historyczne zestawienia długości linii podają dla odcinka Bielsko–Żywiec 20,306 km. Podróż pomiędzy oboma ośrodkami zajmowała około 50 minut. W realiach drugiej połowy XIX wieku oznaczało to zasadniczą zmianę w możliwościach przemieszczania ludzi i przewozu towarów. Transport kolejowy był szybszy, bardziej przewidywalny i pozwalał przewozić znacznie większe ładunki niż tradycyjny transport drogowy.
Kolej połączyła przemysłowe Bielsko z galicyjskim Żywcem
W 1878 roku nie istniało jeszcze miasto Bielsko-Biała w dzisiejszym znaczeniu. Bielsko i Biała były odrębnymi miastami, znajdującymi się dodatkowo w różnych krajach koronnych monarchii Habsburgów. Bielsko należało do Śląska Austriackiego, natomiast Biała i położony dalej na południe Żywiec znajdowały się w Galicji. Linia kolejowa miała więc znaczenie nie tylko lokalne, ale także jako element komunikacyjnego łączenia sąsiednich części państwa.
Szczególnie zainteresowani doprowadzeniem kolei w stronę Żywca byli Habsburgowie związani z miejscowymi dobrami. Znaczną część kosztów przedsięwzięcia pokrył arcyksiążę Albrecht Fryderyk Habsburg, właściciel rozległego majątku żywieckiego. Rozwój nowoczesnego transportu odpowiadał gospodarczym interesom regionu, w którym funkcjonowały zakłady przemysłowe, dobra leśne i browar. Kolej pozwalała łatwiej dostarczać surowce oraz kierować produkty na bardziej odległe rynki.
Budowa nie pozostawała bez wpływu także na miejscowości znajdujące się pomiędzy Bielskiem i Żywcem. W latach 1877–1878 tory przeprowadzono między innymi przez teren Lipnika i Leszczyn, w dużej części równolegle do istniejącego traktu prowadzącego w stronę Żywca. Sama obecność linii wywoływała dyskusje o lokalizacji nowych przystanków i stacji. Kolej zaczynała wpływać na sposób organizowania przestrzeni, ponieważ dostęp do niej mógł decydować o późniejszym rozwoju gospodarczym poszczególnych części miejscowości.
Dworzec powstał w Zabłociu. Kolej zmieniła rozwój Żywca
Wraz z otwarciem linii w 1878 roku powstał pierwszy dworzec obsługujący Żywiec. Zlokalizowano go jednak nie w historycznym centrum miasta, lecz w Zabłociu, które było wówczas odrębną miejscowością. Pierwszy budynek stacyjny reprezentował typowe rozwiązania stosowane na kolejach monarchii austro-węgierskiej. Dzisiejszy dworzec jest efektem późniejszych zmian i rozbudowy kompleksu kolejowego, natomiast ślady najstarszego założenia zachowały się w zabudowie związanej z dawną stacją.
Lokalizacja kolei w Zabłociu przyspieszyła przemiany tej miejscowości. W sąsiedztwie dworca rozwijały się handel, rzemiosło oraz działalność przemysłowa. Powstawała zabudowa związana z obsługą ruchu i nowymi możliwościami gospodarczymi. Z czasem rejon stacji stał się jednym z najważniejszych punktów rozwojowych aglomeracji żywieckiej. Kolej wpływała więc nie tylko na transport, lecz także na rozmieszczenie nowych funkcji miejskich.
Jeszcze większe znaczenie Żywca jako węzła kolejowego pojawiło się w 1884 roku. W listopadzie uruchomiono linię z Żywca do Zwardonia, a w grudniu połączenie w kierunku Suchej i dalej Nowego Sącza. Miasto znalazło się tym samym na trasie systemu znanego jako Galicyjska Kolej Transwersalna. Powstało połączenie prowadzące wzdłuż północnego łuku Karpat, a przez Zwardoń również w stronę ówczesnych Węgier. Odcinek Bielsko–Żywiec, otwarty sześć lat wcześniej, stał się ważnym elementem znacznie większej sieci.
Bielsko rosło jako węzeł, a kolej zmieniła także jego architekturę
Otwarcie trasy do Żywca było jednym z etapów rozwoju kolei w Bielsku. Dziesięć lat później, w 1888 roku, powstały kolejne połączenia: w kierunku Cieszyna oraz Kalwarii. Miasto znalazło się na przecięciu kilku istotnych kierunków i uzyskało pozycję ważnego węzła kolejowego na północnych obszarach monarchii austro-węgierskiej. Istniejąca infrastruktura przestała wystarczać do obsługi rosnącego ruchu.
Pierwszy bielski dworzec znajdował się w innym miejscu niż dzisiejsza stacja główna. Rozbudowa miasta i sieci kolejowej doprowadziła pod koniec XIX wieku do decyzji o przeniesieniu najważniejszego budynku stacyjnego. Nowy dworzec powstał około 200 metrów na północ od wcześniejszego obiektu i został oddany do użytku w 1890 roku. Zaprojektował go Karol Schulz, a prace budowlane prowadziła firma Karola Korna. Budowa trwała zaledwie kilka miesięcy.
Gmach zachował wiele elementów przypominających o epoce, w której Bielsko rozbudowywało swoją sieć kolejową. W jego wnętrzach znalazły się dekoracyjne polichromie, a na fasadzie umieszczono napis wskazujący na C.K. Uprzywilejowaną Kolej Północną Cesarza Ferdynanda. Architektura dworca stała się materialnym śladem znaczenia kolei dla miasta pod koniec XIX wieku. Rozbudowa infrastruktury, której jednym z najważniejszych etapów było uruchomienie połączenia z Żywcem w 1878 roku, wpłynęła bezpośrednio na sposób, w jaki rozwijała się ta część Bielska.
Od lokalnej linii do elementu dużej sieci kolejowej
Znaczenie daty 18 sierpnia 1878 roku najlepiej widoczne jest w kolejnych etapach rozbudowy sieci. Początkowo Żywiec był końcową stacją linii prowadzącej z Bielska. Zaledwie sześć lat później pociągi mogły jechać stąd dalej w dwóch ważnych kierunkach. Powstał ciąg przez Zwardoń w stronę granicy węgierskiej oraz połączenie przez Suchą w stronę Nowego Sącza. Kolej zaczęła łączyć Żywiecczyznę z coraz większą częścią monarchii.
Zmiana była istotna również dla transportu towarowego. Region posiadał rozwinięte leśnictwo, browarnictwo oraz inne gałęzie przemysłu, natomiast Bielsko i sąsiednia Biała należały do ważnych ośrodków produkcji przemysłowej. Sieć kolejowa usprawniała przewóz surowców i gotowych produktów, ograniczała zależność od transportu konnego oraz umożliwiała prowadzenie wymiany na znacznie większą skalę. W drugiej połowie XIX wieku dostęp do kolei stawał się jednym z podstawowych czynników wpływających na możliwości rozwoju gospodarczego miast.
Linia uruchomiona 18 sierpnia 1878 roku stała się trwałym elementem układu komunikacyjnego regionu. Dzisiejszy przebieg kolei pomiędzy Bielskiem-Białą i Żywcem jest częścią infrastruktury, której początki sięgają właśnie tej inwestycji. Historyczna data pozostaje szczególnie ważna dla obu miast: dla Bielska była kolejnym krokiem w tworzeniu dużego węzła kolejowego, natomiast dla Żywca początkiem okresu, w którym miasto i Zabłocie zostały włączone do nowoczesnego systemu transportowego. 18 sierpnia 2026 roku od uruchomienia pierwszych regularnych połączeń na trasie Bielsko–Żywiec mija dokładnie 148 lat.
Źródła
- Urząd Miejski w Bielsku-Białej – materiały historyczne dotyczące rozwoju kolei i kolejowych jubileuszy w mieście, bielsko-biala.pl
- Muzeum Historyczne w Bielsku-Białej – publikacje i opracowania dotyczące historii miasta oraz bielskiego kolejnictwa, muzeum.bielsko.pl
- Biblioteka Cyfrowa Politechniki Śląskiej – opracowanie naukowe „Rozwój kolejnictwa małopolskiego w okresie 1850–1914”
- Oficjalny portal turystyczny Śląska Cieszyńskiego – materiały dotyczące dworca kolejowego w Bielsku-Białej, cieszynskie.travel
- Lipnik.org – opracowanie historyczne „Lipnik pod zaborem austriackim”
- Miejski Zakład Komunikacyjny w Bielsku-Białej – materiały historyczne dotyczące rozwoju transportu w Bielsku-Białej, komunikacja.bielsko-biala.pl
