W centrum Jeleśni stoi drewniana karczma, której historia sięga co najmniej kilku stuleci. Przez pokolenia zatrzymywali się tutaj kupcy, podróżni i mieszkańcy okolicznych miejscowości. Z budynkiem wiążą się również opowieści o beskidzkich zbójnikach oraz niezwykła historia drewnianych belek pochodzących z krakowskich Sukiennic. Choć Stara Karczma jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych zabytków Żywiecczyzny, nie wszystkie szczegóły jej przeszłości udało się jednoznacznie ustalić.
Kiedy powstała Stara Karczma w Jeleśni? Jej początki mogą być znacznie starsze
Stara Karczma znajduje się przy Rynku 12 w Jeleśni, niedaleko kościoła św. Wojciecha. Jest jednym z nielicznych zachowanych przykładów tradycyjnych drewnianych karczm, które niegdyś stanowiły charakterystyczny element beskidzkich miejscowości. Obiekt został wpisany do rejestru zabytków 18 kwietnia 1986 roku i znajduje się na Szlaku Architektury Drewnianej województwa śląskiego.
Dokładny czas powstania budynku pozostaje przedmiotem rozbieżnych ustaleń. Narodowy Instytut Dziedzictwa datuje zachowaną karczmę na drugą połowę XVIII wieku. Istnieją jednak przekazy wskazujące, że jej historia może sięgać znacznie wcześniejszego okresu.
W 1608 roku Mikołaj Komorowski założył w Jeleśni folwark. Według lokalnych opracowań historycznych niedługo później powstała tutaj karczma pańska. Z kolei w inwentarzu dóbr żywieckich z 1712 roku pojawia się Szymon Pietrzyca, wymieniany jako ówczesny karczmarz. Oznacza to, że tego rodzaju obiekt funkcjonował w Jeleśni już na początku XVIII wieku.
Z początkami karczmy wiąże się także tradycja przypisująca jej budowę osadnikom wołoskim. Według tych przekazów budynek miał pierwotnie pełnić funkcję leśniczówki. Nie ma jednak wystarczających dowodów, aby jednoznacznie potwierdzić tę wersję ani ustalić, czy obecna konstrukcja jest tą samą, która istniała w XVII wieku.
Stara Karczma została wzniesiona w tradycyjnej konstrukcji zrębowej, z wykorzystaniem drewna modrzewiowego. Jest to parterowy budynek o dwóch skrzydłach tworzących plan zbliżony do litery L. Jego najbardziej charakterystycznym elementem jest rozległy, łamany dach polski pokryty drewnianym gontem. W XIX wieku obiekt przeszedł gruntowną przebudowę, podczas której powstał między innymi ganek od strony rynku.
Kupcy, wesela i beskidzcy zbójnicy. Karczma była centrum życia dawnej Jeleśni
Położenie karczmy nie było przypadkowe. Przez Jeleśnię przebiegał ważny trakt handlowy łączący Żywiec z Orawą, należącą dawniej do Królestwa Węgier. Plac pomiędzy karczmą a kościołem wykorzystywano jako miejsce targowe, do którego przybywali handlarze z okolicznych miejscowości.
Karczma zapewniała podróżnym posiłki, nocleg oraz możliwość odpoczynku przed dalszą drogą. Dawniej znajdowała się tutaj przelotowa sień, umożliwiająca przejazd pojazdów konnych. Część pomieszczeń przeznaczono na wozownię i zaplecze gospodarcze, a przed budynkiem znajdowała się studnia, z której pojono konie.
Interesującym elementem dawnego wyposażenia była lodownia stojąca od strony drogi prowadzącej do Sopotni. Według historycznego opisu karczmy zimą zwożono do niej z rzeki Koszarawy nawet 200 sanek lodu. Izolowana trocinami konstrukcja pozwalała przechowywać przez cieplejsze miesiące piwo, mięso i inne produkty spożywcze.
Stara Karczma odgrywała również ważną rolę w życiu społecznym Jeleśni. Organizowano tutaj wesela, zabawy, stypy i spotkania mieszkańców. W głównej izbie znajdowało się specjalne miejsce dla góralskiej kapeli, nazywane stolicą. Muzykanci grali między innymi na skrzypcach i dudach, a zabawy potrafiły trwać wiele godzin.
W karczmie zatrzymywali się także pielgrzymi wędrujący ze strony dzisiejszej Słowacji do Kalwarii Zebrzydowskiej i Częstochowy. Karczmarz nie ograniczał się przy tym do prowadzenia wyszynku. Pośredniczył również w zatrudnianiu miejscowych górali do wyrębu i spławiania drewna.
Z dziejami Starej Karczmy wiążą się także opowieści o beskidzkich zbójnikach. Według miejscowej tradycji miał tutaj zaglądać Jurek Fiedor, znany jako Proćpak, jeden z najsłynniejszych zbójników Żywiecczyzny. W historycznych przekazach dotyczących karczmy pojawiają się również nazwiska Wojciecha Mizi i Mateusza Klimczaka. Historie o ich wizytach należą jednak do lokalnej tradycji i nie wszystkie zostały potwierdzone dokumentami.
W późniejszych latach karczma przyjmowała także osoby związane z rozwojem turystyki beskidzkiej. Wśród wymienianych gości znalazł się profesor Kazimierz Sosnowski, zasłużony dla rozwoju turystyki górskiej i związany z powstaniem schroniska na Hali Miziowej. Zatrzymywali się tutaj również turyści wyruszający na Pilsko i Babią Górę. Z Jeleśnią związany był ponadto pisarz Jalu Kurek, który osadził akcję swojej powieści „Janosik” w realiach tej okolicy.
Strop z krakowskich Sukiennic. Niezwykła historia zachowanych drewnianych belek
Jedna z najbardziej znanych opowieści dotyczących Starej Karczmy mówi o przeniesieniu do niej stropu z krakowskich Sukiennic. Choć historia ta bywa przedstawiana jako legenda, ma swoje odzwierciedlenie w opracowaniach dotyczących zabytku.
Narodowy Instytut Dziedzictwa wskazuje, że w głównej sali wykorzystano oryginalne drewniane tragarze pochodzące z Sukiennic. Są to masywne belki podtrzymujące konstrukcję stropu. Na jednym z elementów widnieje data 1774, przywoływana również w opisach historii karczmy.
Nie oznacza to jednak, że w 1774 roku powstał cały budynek. Datowanie poszczególnych elementów konstrukcyjnych nie musi być tożsame z datą wzniesienia obiektu, zwłaszcza gdy część drewna została wykorzystana ponownie.
Źródła różnią się także w kwestii czasu sprowadzenia belek do Jeleśni. Narodowy Instytut Dziedzictwa wiąże ich umieszczenie z XIX-wieczną przebudową. Z kolei lokalna monografia „Jeleśnia i okolice” oraz historia opublikowana przez samą karczmę wskazują na powojenny remont, rozpoczęty w 1958 roku i kontynuowany w latach 60. XX wieku. W tych opracowaniach wymieniono również dr Hannę Pieńkowską-Staich, sprawującą nadzór konserwatorski nad pracami.
Na przestrzeni lat zmieniali się także właściciele karczmy. W okresie zaborów znajdowała się ona w dobrach Habsburgów. Około 1900 roku Antoni Witek wydzierżawił obiekt od arcyksięcia Karola Stefana Habsburga, a w 1912 roku wykupił go na własność. W 1968 roku karczma została przejęta przez spółdzielnię, której następcą jest Spółdzielnia Turystyczno-Handlowa „Pilsko”.
Poważne zniszczenia przyniosła II wojna światowa. W lutym 1945 roku, podczas działań wojennych, budynek został trafiony pociskiem artyleryjskim. Uszkodzenia wymagały późniejszych prac remontowych. W następnych dziesięcioleciach przeprowadzano kolejne działania konserwatorskie, które pozwoliły zachować historyczną konstrukcję.
W 2025 roku Stara Karczma przeszła następny ważny etap prac. Ze względu na pogarszający się stan gontowego pokrycia dachowego Gmina Jeleśnia pozyskała środki z Rządowego Programu Odbudowy Zabytków. W ramach inwestycji wymieniono najbardziej zniszczoną połowę dachu, zachowując tradycyjne techniki wykonania i prowadząc prace pod nadzorem konserwatora zabytków. Władze gminy informowały wówczas, że pozostała część dachu również wymaga dalszych działań.
Stara Karczma nadal pełni funkcję gastronomiczną. W jej wnętrzach zachowano elementy tradycyjnego wystroju, a w ofercie restauracji znajdują się potrawy regionalne, nawiązujące do dawnej kuchni góralskiej.
