Kościół Przemienienia Pańskiego wraz z otaczającym go zabytkowym cmentarzem znajduje się przy ulicy Komonieckiego w Żywcu, na wzniesieniu znanym dawniej jako Góra Borkowska. To jeden z najważniejszych historycznych zespołów sakralnych miasta, związany z dziejami żywieckich mieszczan, duchowieństwa i uczestników walk o niepodległość Polski. Centralnym punktem nekropolii jest murowana świątynia wzniesiona w połowie XIX wieku, która zastąpiła wcześniejszy drewniany kościół ufundowany przez Andrzeja Komonieckiego, autora słynnego „Dziejopisu Żywieckiego”. Wokół niej rozciąga się cmentarz z historycznymi nagrobkami, pomnikami i kwaterami wojennymi. Spoczywają tutaj osoby zasłużone dla rozwoju Żywca, uczestnicy powstań narodowych oraz żołnierze polegli podczas obu wojen światowych. Kościół nadal pełni funkcje religijne, a cmentarz pozostaje czynnym miejscem pochówku. Cały zespół pozwala poznać ponad trzysta lat historii miasta, zapisanej zarówno w architekturze świątyni, jak i na nagrobkach kolejnych pokoleń jego mieszkańców.
Historia tego miejsca rozpoczęła się jeszcze przed powstaniem pierwszego kościoła. W 1647 roku żywieccy mieszczanie Jan i Anna Frankowicowie ufundowali na Górze Borkowskiej kamienną kolumnę z krzyżem. W 1701 roku Andrzej Komoniecki wraz z żoną Zofią wystawił w jej pobliżu drewnianą kaplicę, którą trzy lata później rozbudowano w niewielki kościół Przemienienia Pańskiego. Miejsce służyło również pielgrzymom zmierzającym do Rychwałdu i Kalwarii Zebrzydowskiej. W 1705 roku miasto przekazało grunt przeznaczony pod przyszły cmentarz. Szczególne znaczenie nekropolia zyskała w XIX wieku, a jej rozwój wiązał się z działalnością proboszcza Franciszka Augustina. W 1832 roku poświęcono cmentarz oraz ustawiono kamienny krzyż upamiętniający ofiary epidemii cholery. W kolejnych latach podjęto budowę nowej świątyni, ponieważ drewniany obiekt znajdował się już w złym stanie. Obecny kościół powstał w latach 1850-1856 według projektu księdza Augustina, przy znaczącym udziale żywieckich mieszczan, zwłaszcza rodziny Suchońskich. Równocześnie powiększano teren cmentarza, który zachował swoją funkcję do dzisiaj.
W kościele znajdują się trzy zabytkowe XIX-wieczne ołtarze. Ołtarz główny z 1856 roku wykonał stolarz Jan Wiśniowski, a jego centralną część zajmuje obraz Przemienienia Pańskiego autorstwa Józefa Ignacego Maultza. Rzeźby świętych Piotra i Pawła oraz aniołów są dziełem żywieckiego snycerza Józefa Pękalskiego. Ołtarze boczne powstały w latach 1866 i 1870. Umieszczono w nich przedstawienia Matki Bożej Niepokalanie Poczętej oraz Ukrzyżowania z Marią Magdaleną. Na chórze zachowały się organy piszczałkowe z 1875 roku. Równie interesujący jest cmentarz otaczający świątynię. Wśród historycznych mogił znajdują się groby księdza Franciszka Augustina, dyrektora żywieckiego browaru Jana Czajowskiego i burmistrza Michała Kornickiego. Na szczególną uwagę zasługują groby powstańców styczniowych, w tym odnowiony nagrobek podporucznika Jakuba Śliża. Zachowały się również kwatery legionistów, żołnierzy z okresu I i II wojny światowej oraz symboliczna mogiła więźniów obozu Auschwitz. Ważną pamiątką jest także kamienny krzyż związany z epidemią cholery z lat 1831-1832. Poszczególne części nekropolii pokazują, jak zmieniały się formy nagrobków oraz sposoby upamiętniania zmarłych.
Kościół i cmentarz warto odwiedzić podczas spaceru po historycznym Żywcu, szczególnie jeśli interesują nas dzieje miasta, dawna sztuka sakralna i miejsca pamięci. Na obejrzenie świątyni z zewnątrz oraz najważniejszych części nekropolii dobrze przeznaczyć około godziny. Zwiedzanie można rozpocząć od głównej bramy przy ulicy Komonieckiego, następnie podejść do kościoła i przejść pomiędzy zabytkowymi nagrobkami oraz kwaterami wojennymi. Osoby poszukujące konkretnych miejsc pochówku mogą wcześniej skorzystać z parafialnej wyszukiwarki zmarłych, która udostępnia również mapę cmentarza. Kościół jest wykorzystywany do nabożeństw, dlatego obejrzenie wnętrza najlepiej zaplanować z uwzględnieniem porządku mszy. Wizyta może być częścią dłuższej trasy prowadzącej od żywieckiego Rynku w stronę alei Piłsudskiego. Przez teren cmentarza przebiega także Żywiecki Szlak Oręża Polskiego, łączący najważniejsze miejsca związane z wojskową historią miasta. To dobry sposób, aby połączyć zwiedzanie zabytków z poznawaniem losów mieszkańców Żywiecczyzny.
