Konkatedra Narodzenia Najświętszej Maryi Panny znajduje się w historycznym centrum Żywca, pomiędzy Rynkiem a Starym Zamkiem. Jej wysoka wieża z arkadową galerią jest jednym z najbardziej charakterystycznych elementów panoramy miasta i przypomina o czasach, gdy Żywiec rozwijał się jako ośrodek dóbr należących do kolejnych rodów właścicielskich. Choć kościół zachował średniowieczny układ, jego dzisiejsza forma jest wynikiem wielu rozbudów i odbudów. Obok gotyckich rozwiązań architektonicznych można rozpoznać renesansowe portale i detale wieży, a wewnątrz dominuje wyposażenie barokowe. Od 1992 roku świątynia pełni funkcję konkatedry diecezji bielsko-żywieckiej, jednocześnie pozostając kościołem parafialnym. To miejsce pozwala przyjrzeć się historii miasta przez pryzmat architektury i dzieł sztuki zachowanych w jednym z jego najważniejszych zabytków.
Budowę pierwszego murowanego kościoła datuje się na XV wiek, choć dokładny rok nie jest znany. Świątynia istniała już w czasach Jana Długosza, który wymienił żywieckie kościoły w swoim dziele z lat 1460-1470. Początkowo była stosunkowo niewielką budowlą gotycką, z nawą i prezbiterium. Jej rozmiary zmieniły się w latach 1515-1542, kiedy z inicjatywy Wawrzyńca i Jana Komorowskich przedłużono obie części kościoła i podwyższono jego mury. W 1547 roku rozbudowaną świątynię uroczyście poświęcono. Pod koniec XVI wieku, podczas kolejnej przebudowy, powstała wieża według projektu włoskiego budowniczego Jana Ricciego. W kolejnych dziesięcioleciach dobudowano kaplicę Komorowskich oraz kaplicę Ogrojca. Wielki pożar z 1711 roku spowodował poważne zniszczenia, po których wnętrzu nadano w dużej mierze barokowy wygląd. Kolejnym ważnym uzupełnieniem zespołu była kaplica grobowa Habsburgów z 1929 roku, zaprojektowana przez Franciszka Mączyńskiego.
Podczas zwiedzania warto zwrócić uwagę na jednonawowe wnętrze, sklepienia, wielobarwne polichromie i bogaty ołtarz główny z 1724 roku, którego centralną figurą jest Matka Boża Niepokalanie Poczęta. Wśród najcenniejszych zachowanych dzieł znajduje się późnogotycka płaskorzeźba Zaśnięcia Matki Bożej, datowana na około 1500 rok, umieszczona w bocznym ołtarzu. Cennym świadectwem kolejnych epok są także dawne stalle, ambona, prospekt organowy i kaplica Komorowskich z pozostałościami historycznego wyposażenia. Przy południowej ścianie kościoła znajduje się kaplica związana z rodziną Habsburgów, a na zewnątrz uwagę zwracają kamienne detale portali oraz wolnostojąca dzwonnica z XVIII wieku. Dodatkową atrakcją jest możliwość wejścia na taras widokowy wieży. Z wysokości ponad 37 metrów można oglądać zabudowę Żywca oraz otaczające miasto pasma Beskidów, co pozwala zobaczyć historyczne centrum z zupełnie innej perspektywy.
Konkatedra jest interesująca zarówno dla osób poznających zabytki Żywiecczyzny, jak i turystów, którzy chcą połączyć zwiedzanie miasta z krótkim spacerem. Na spokojne obejrzenie świątyni z zewnątrz i jej wnętrza warto przeznaczyć około pół godziny, natomiast wejście na wieżę wydłuża wizytę. Droga na taras prowadzi po ponad dwustu stopniach, w tym odcinku spiralnych schodów, dlatego tę część zwiedzania należy potraktować jako osobną atrakcję wymagającą wysiłku. W pobliżu znajdują się Rynek, Stary Zamek z Muzeum Miejskim, pałac Habsburgów oraz park zamkowy, dzięki czemu kościół można włączyć do dłuższej trasy przez śródmieście. Najlepiej zaplanować wizytę tak, by spokojnie obejrzeć wyposażenie i nie przeszkadzać w nabożeństwach. Przed przyjazdem warto sprawdzić w parafii aktualne zasady wejścia do świątyni i na wieżę, ponieważ udostępnianie poszczególnych części może się różnić.
