Kościół Świętego Krzyża w Żywcu znajduje się w historycznej części miasta zwanej Rudzą, przy skrzyżowaniu ulic Świętokrzyskiej i Stefana Batorego. To jeden z najstarszych zachowanych zabytków sakralnych Żywca, którego początki sięgają końca XIV wieku. Świątynia wyróżnia się gotycką bryłą, późniejszymi barokowymi elementami oraz niewielką wieżą dobudowaną na początku XX wieku. Mieszkańcy nazywają ją również kościołem Trzech Krzyży, co wiąże się z umieszczoną na zewnętrznej ścianie prezbiterium Kalwarią przedstawiającą ukrzyżowanego Chrystusa i dwóch łotrów. Szczególnie interesujące jest otoczenie budynku, w którym zachowały się kamienne krzyże, zabytkowa kolumna oraz figura św. Jana Nepomucena. Kościół położony jest niedaleko żywieckiego Rynku, ale stanowi osobną część historycznego krajobrazu miasta, przypominającą o jego średniowiecznych początkach.
Powstanie świątyni wiąże się z rozwojem dawnej osady Rudza, na której terenie prowadzono wydobycie rud żelaza. Pierwszy murowany kościół wzniesiono prawdopodobnie pod koniec XIV wieku, a w 1428 roku został on uroczyście poświęcony. Początkowo była to niewielka budowla gotycka z krótką nawą i prezbiterium. Największe zmiany nastąpiły w XVII wieku. W 1679 roku przebudowano i powiększono nawę, a w 1690 roku do prezbiterium dobudowano półkolistą apsydę. Kolejne stulecia przyniosły świątyni nietypowe losy. W 1790 roku władze austriackie zamknęły kościół i sprzedały go na licytacji Elżbiecie Wielopolskiej. W 1801 roku budowlę wykupił Marcin Rybarski, działający z upoważnienia władz miejskich. Przez pewien czas nie odbywały się tutaj nabożeństwa, a obiekt wykorzystywano jako magazyn żywności i szpital dla rannych żołnierzy. W 1878 roku dobudowano kaplicę Ogrojca, natomiast w 1910 roku powstały wieża oraz przedsionek.
Kościół ma jednonawowe wnętrze i zachował wiele elementów świadczących o kolejnych etapach przebudowy. W ołtarzu głównym znajduje się wczesnobarokowy drewniany krucyfiks, a wyposażenie uzupełniają barokowe ołtarze oraz obrazy żywieckich malarzy cechowych. W prezbiterium zachowały się fragmenty polichromii z około 1666 roku, wykonanej przez Floriana Sobinowicza, a w apsydzie znajdują się witraże zaprojektowane przez Stefana Matejkę, bratanka Jana Matejki. Do najciekawszych elementów zewnętrznych należy barokowa Kalwaria z drewnianymi, polichromowanymi rzeźbami Ukrzyżowanego Chrystusa i dwóch łotrów. Obok świątyni stoi kamienna kolumna z 1618 roku, ufundowana przez Zofię Kiełzaczkę, oraz figura św. Jana Nepomucena z 1717 roku, przeniesiona tutaj z żywieckiego Rynku. Warto także odszukać kamienny krzyż z 1625 roku związany z dawnym miejscem pochówku skazańców. Teren wokół kościoła pełnił niegdyś funkcję cmentarza, a pod koniec XVII wieku wykonywano tutaj również wyroki śmierci zasądzone przez sąd miejski. Najstarsze gotyckie dzieła z dawnego wyposażenia świątyni, w tym rzeźba św. Anny Samotrzeciej i obraz Madonna z poziomką, znajdują się obecnie w Muzeum Miejskim w Żywcu.
Kościół Świętego Krzyża można odwiedzić podczas spaceru po najstarszej części Żywca. Na obejrzenie budynku, Kalwarii oraz zabytkowych figur i krzyży warto przeznaczyć około 20-30 minut, a nieco więcej czasu, jeśli planuje się również wejście do wnętrza. Świątynia nadal pełni funkcje religijne i odbywają się w niej regularne nabożeństwa. Warto obejść kościół, ponieważ najciekawsze elementy nie znajdują się wyłącznie przy głównym wejściu. Szczególną uwagę należy zwrócić na wschodnią część budynku z Kalwarią oraz jego najbliższe otoczenie, gdzie zachowały się świadectwa dawnego sądownictwa miejskiego. Zwiedzanie można połączyć z wizytą na żywieckim Rynku, przy konkatedrze Narodzenia Najświętszej Maryi Panny oraz w Starym Zamku Komorowskich. To interesujące miejsce dla osób poznających średniowieczną historię Żywca, dawną sztukę sakralną i mniej oczywiste zabytki miejskie.
