Dokładnie 27 września 1903 roku na Magurce Wilkowickiej w Beskidzie Małym oddano do użytku pierwsze schronisko turystyczne. Drewniany obiekt wzniesiony przez bielską sekcję Beskidenverein rozpoczął historię miejsca, które przez kolejne dekady stało się jednym z ważnych punktów rozwijającej się turystyki górskiej w okolicach Bielska i Białej. Pierwszy budynek istniał zaledwie dwa lata, a jego następca również został zniszczony przez pożar. Dopiero trzecie schronisko, wybudowane w 1913 roku jako solidny obiekt murowany, przetrwało do czasów współczesnych. 27 września 2026 roku przypada dokładnie 123. rocznica otwarcia pierwszego schroniska na Magurce Wilkowickiej.
27 września 1903 roku rozpoczęła się historia schroniska na Magurce
Początek XX wieku był okresem intensywnego rozwoju zorganizowanej turystyki w Beskidach Zachodnich. Ważną rolę odgrywało wówczas Beskidenverein, niemieckie towarzystwo turystyczne działające na obszarze Śląska, Moraw i zachodniej części Beskidów. Organizacja zajmowała się znakowaniem dróg turystycznych, popularyzowaniem wycieczek górskich, wydawaniem materiałów krajoznawczych oraz tworzeniem schronisk. Szczególnie aktywna była sekcja skupiająca turystów z Bielska i Białej, dwóch formalnie odrębnych wówczas miast pozostających pod panowaniem monarchii habsburskiej.
Jednym z miejsc objętych działalnością towarzystwa stała się Magurka Wilkowicka. Szczyt położony blisko Bielska i Białej nadawał się do organizowania krótszych wycieczek, a rozległe podszczytowe polany sprzyjały później także rozwojowi sportów zimowych. Niemieckojęzyczni mieszkańcy regionu używali w stosunku do Magurki nazwy Josefsberg, czyli Góra Józefa. Nazwa wiązała się ze źródłem św. Józefa oraz znajdującą się w jego sąsiedztwie kapliczką.
Pierwsze schronisko zostało zbudowane przede wszystkim z drewna, na murowanym fundamencie. Miało odkrytą werandę, część gastronomiczną oraz pokoje przeznaczone dla turystów. Mogło zapewnić nocleg około 24 osobom. Nie był to więc jedynie niewielki punkt schronienia przed niepogodą, ale obiekt przygotowany do przyjmowania większej liczby gości. W realiach początku XX wieku oznaczało to istotną zmianę sposobu korzystania z gór. Wycieczki coraz częściej stawały się samodzielną formą spędzania wolnego czasu, a infrastruktura turystyczna zaczynała odgrywać coraz większą rolę.
Uroczyste oddanie budynku do użytku nastąpiło 27 września 1903 roku. Ta data rozpoczyna udokumentowaną historię schroniska na Magurce Wilkowickiej, chociaż stojący obecnie na szczycie obiekt nie jest tym samym budynkiem. W ciągu następnych dziesięciu lat schronisko trzeba było wznosić jeszcze dwukrotnie.
Dwa pożary zniszczyły pierwsze drewniane schroniska
Pierwszy budynek funkcjonował wyjątkowo krótko. Już w 1905 roku, zaledwie dwa lata po uroczystym otwarciu, został zniszczony przez pożar. Dla rozwijającego się ruchu turystycznego nie oznaczało to jednak końca schroniska na Magurce. Podjęto decyzję o odbudowie obiektu i kontynuowaniu działalności w tym samym rejonie.
Nowe schronisko uruchomiono w 1907 roku. Otrzymało nazwę Erzherzogin Maria Theresia – Schutzhaus auf dem Josefsberg, czyli Schronisko Arcyksiężnej Marii Teresy na Górze Józefa. Był to już okres, w którym Magurka coraz wyraźniej zaznaczała swoją pozycję nie tylko jako cel pieszych wycieczek, lecz także jako miejsce związane z rozwijającymi się sportami zimowymi. Bliskość Bielska i Białej oraz charakter podszczytowych terenów powodowały, że obiekt nie pełnił wyłącznie podstawowej funkcji noclegowej.
Drugie schronisko przetrwało nieco dłużej od pierwszego, ale również nie doczekało następnej dekady. W 1912 roku budynek ponownie został strawiony przez ogień. W ciągu niespełna dziewięciu lat od otwarcia pierwszego schroniska na Magurce dwa kolejne obiekty zostały więc zniszczone. Było to wydarzenie, które wpłynęło na sposób planowania kolejnej inwestycji.
Tym razem zrezygnowano z odtworzenia wcześniejszego rozwiązania opartego przede wszystkim na konstrukcji drewnianej. Kolejne schronisko miało być budynkiem znacznie trwalszym, większym i lepiej odpowiadającym rosnącemu zainteresowaniu Magurką. W 1913 roku powstał murowany obiekt z kamienia. Było to trzecie schronisko w krótkiej historii tego miejsca i właśnie ono, mimo późniejszych przebudów oraz modernizacji, zachowało się do XXI wieku.
W 1913 roku powstało schronisko, które stoi do dzisiaj
Nowy budynek znacznie różnił się od swoich poprzedników. Był murowany, piętrowy i przygotowany do obsługi większej liczby turystów. Jego skala i wyposażenie powodowały, że pod względem charakteru zbliżał się do górskiego hotelu lub restauracji turystycznej. Dysponował obszerną jadalnią, pokojami sypialnymi oraz widokową werandą. Liczba miejsc noclegowych sięgała około 60.
Zmiana materiału budowlanego była szczególnie istotna po doświadczeniach związanych z dwoma wcześniejszymi pożarami. Kamienna konstrukcja zapewniała większą trwałość, ale jednocześnie nowy budynek odpowiadał zmianom zachodzącym w turystyce. Schroniska powstające na początku XX wieku coraz częściej stawały się miejscami dłuższego pobytu i zapleczem dla zorganizowanych form aktywności. Magurka ze względu na swoje położenie była szczególnie dobrze przygotowana do pełnienia takiej funkcji.
Istotnym elementem historii schroniska pozostają sporty zimowe. Podszczytowe tereny wykorzystywano przez narciarzy, a w rejonie Magurki funkcjonował także tor saneczkowy. Sam budynek posiadał pomieszczenie przeznaczone do przechowywania nart i sanek. Takie rozwiązania pokazują, że już przed pierwszą wojną światową obiekt projektowano z myślą o czymś więcej niż zapewnieniu podstawowego noclegu turystom pieszym.
Magurka stała się dzięki temu częścią rozwijającej się kultury wypoczynku i sportu w regionie Bielska, Białej i Żywiecczyzny. Schronisko było jednym z materialnych elementów procesu, w którym Beskidy z obszaru odwiedzanego stosunkowo nieregularnie zmieniały się w teren zagospodarowany turystycznie, posiadający sieć dróg, oznakowanie, miejsca noclegowe i zaplecze związane ze sportami górskimi.
Od Beskidenverein do PTTK – ponad wiek zmian na Magurce
Murowany budynek z 1913 roku okazał się znacznie trwalszy od swoich poprzedników. Przetrwał pierwszą wojnę światową i funkcjonował również w okresie międzywojennym. Zmieniały się granice państwowe i realia polityczne, ale schronisko pozostawało elementem infrastruktury turystycznej Magurki. W pierwszej połowie XX wieku samo istnienie takich obiektów było również związane ze skomplikowanymi stosunkami narodowościowymi na pograniczu Śląska i Małopolski oraz działalnością konkurujących ze sobą organizacji turystycznych.
Budynek przetrwał także drugą wojnę światową. Straty dotyczyły przede wszystkim części wyposażenia, a nie samej konstrukcji. Po zakończeniu wojny obiekt został przejęty przez Polskie Towarzystwo Tatrzańskie. Doprowadzono go ponownie do stanu pozwalającego na przyjmowanie turystów, a we wrześniu 1946 roku schronisko wznowiło działalność. Był to kolejny etap funkcjonowania tego samego murowanego obiektu w zupełnie nowych realiach państwowych i organizacyjnych.
W 1950 roku z połączenia Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego oraz Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego powstało Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Schronisko na Magurce znalazło się następnie w sieci obiektów związanych z PTTK. Dzięki temu zachowana została turystyczna funkcja miejsca, która rozpoczęła się jeszcze na początku XX wieku.
Duże znaczenie dla obecnego wyglądu i standardu budynku miał remont rozpoczęty w 1972 roku. Modernizacja objęła między innymi instalacje sanitarne i układ części noclegowej. Po zakończeniu prac schronisko zostało ponownie otwarte w maju 1974 roku. Mimo późniejszych zmian i dostosowywania obiektu do kolejnych potrzeb podstawą pozostaje budynek wzniesiony w 1913 roku, a więc trzecie schronisko powstałe na Magurce w ciągu zaledwie dziesięciu lat.
Schronisko stało się trwałym elementem historii Beskidu Małego
Historia schroniska na Magurce pokazuje jeden z ważnych etapów rozwoju turystyki w Beskidach. Pierwsze obiekty tego typu nie były jeszcze częścią rozbudowanego systemu turystycznego znanego z późniejszych dziesięcioleci. Powstawały dzięki działalności towarzystw, które wyznaczały trasy, publikowały mapy i przewodniki oraz tworzyły miejsca pozwalające rozwijać regularny ruch turystyczny w górach.
Szczególne znaczenie Magurki wynikało z jej związku z Bielskiem i Białą. W obu miastach na przełomie XIX i XX wieku funkcjonowało aktywne środowisko zainteresowane turystyką, a Beskidenverein należał do rozpoznawalnych organizacji społecznych ówczesnego Bielska. Zachowane materiały historyczne dotyczące miasta pokazują, że działalność towarzystwa była częścią szerszego życia kulturalnego i społecznego regionu. Budowa schroniska na Magurce była jednym z najbardziej trwałych rezultatów tej aktywności.
Kolejne dzieje obiektu dobrze ilustrują jednocześnie przemiany zachodzące w turystyce. Niewielki drewniany budynek z 1903 roku dysponujący 24 miejscami noclegowymi został w ciągu dekady zastąpiony znacznie większym, murowanym schroniskiem wyposażonym w obszerną jadalnię, werandę, pokoje oraz zaplecze dla miłośników sportów zimowych. Była to wyraźna zmiana skali, odpowiadająca rosnącej popularności górskich wycieczek.
Data 27 września 1903 roku pozostaje więc początkiem historii schroniska na Magurce Wilkowickiej, choć obecny budynek powstał dziesięć lat później. W 2026 roku od uroczystego udostępnienia pierwszego drewnianego obiektu mijają dokładnie 123 lata. W tym czasie zmieniły się organizacje zarządzające schroniskiem, państwa i granice, standardy turystyki oraz sposób zagospodarowania Beskidów, natomiast funkcja miejsca zapoczątkowana na początku XX wieku została zachowana.
Źródła
Schronisko Górskie PTTK na Magurce
Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze – „Schronisko Magurka”
Muzeum Historyczne w Bielsku-Białej – „Dzieje Bielska i Białej od XVI wieku do Wielkiej Wojny”
Kwartalnik „Turysta” PTTK – „Burzliwa historia pewnego schroniska”
Urząd Gminy Wilkowice
