22 września 1940 roku rozpoczęła się jedna z najbardziej tragicznych operacji w historii Żywiecczyzny. Niemieckie władze okupacyjne przystąpiły do masowych wysiedleń polskich mieszkańców regionu w ramach Aktion Saybusch. Ludzie dostawali zaledwie kilkanaście lub kilkadziesiąt minut na opuszczenie rodzinnych domów. W ciągu kolejnych tygodni około 20 tysięcy osób zostało deportowanych do Generalnego Gubernatorstwa, a ich gospodarstwa przejmowali niemieccy osadnicy. 22 września 2026 roku mija 86 lat od rozpoczęcia tych wydarzeń.
22 września 1940 roku rozpoczęła się Aktion Saybusch
Po zajęciu Polski Żywiecczyzna została wcielona bezpośrednio do III Rzeszy. Niemieckie plany wobec tych terenów zakładały nie tylko podporządkowanie miejscowej ludności, ale również zmianę struktury narodowościowej regionu. Polskie rodziny miały zostać usunięte, a na przejętych gospodarstwach planowano osiedlać ludność niemiecką sprowadzaną między innymi z Bukowiny. Polityka ta była elementem prowadzonej przez III Rzeszę germanizacji ziem wcielonych.
Przygotowania do wysiedleń trwały już wcześniej. Niemieccy urzędnicy prowadzili inwentaryzację gospodarstw oraz pomiary gruntów. Z rozpoczęciem operacji czekano między innymi do zakończenia żniw, aby przejmowane gospodarstwa posiadały zgromadzone zapasy żywności. Plan zakładał również łączenie mniejszych gospodarstw w znacznie większe jednostki przeznaczone dla nowych osadników.
Operacja rozpoczęła się w nocy z 21 na 22 września 1940 roku. Niemieckie formacje policyjne otoczyły wytypowane miejscowości, a funkcjonariusze zaczęli pojawiać się w domach rodzin przeznaczonych do wysiedlenia. Mieszkańcy otrzymywali najwyżej kilkadziesiąt minut na przygotowanie najpotrzebniejszych rzeczy. Nie mogli swobodnie zabierać własnego majątku – pieniądze, kosztowności, gospodarstwa i inwentarz miały pozostać na miejscu.
Pierwszego dnia wysiedlenia objęły przede wszystkim Jeleśnię i Sopotnię Małą. Z niemieckich dokumentów dotyczących Jeleśni wynika, że wypędzono stamtąd około 150 rodzin, liczących 671 osób. Z Sopotni Małej wysiedlono 57 rodzin, czyli 264 osoby. Oznacza to, że już na początku operacji swoje domy musiało opuścić ponad 900 mieszkańców tych dwóch miejscowości.
Wysiedlonych zbierano w wyznaczonych punktach, a następnie samochodami ciężarowymi lub wozami przewożono do obozów zbiorczych. Dwa takie miejsca funkcjonowały w Żywcu, kolejne w Rajczy i Suchej Beskidzkiej. Stamtąd rozpoczynała się dalsza droga. Pierwsze transporty kolejowe miały wyruszać już następnego dnia po wysiedleniu.
W przypadku mieszkańców Jeleśni droga prowadziła między innymi przez Żywiec i Łódź. Ludzie trafiali następnie do miejscowości położonych na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Rodziny rozdzielano pomiędzy różne wsie, gdzie musiały samodzielnie szukać możliwości przetrwania, pracy oraz żywności.
Około 20 tysięcy mieszkańców zostało deportowanych
Aktion Saybusch objęła dziesiątki miejscowości powiatu żywieckiego. W dokumentacji dotyczącej wysiedleń wymieniono 35 miejscowości, wśród nich m.in. Jeleśnię, Sopotnię Małą, Sól, Zwardoń, Kamesznicę, Milówkę, Rajczę, Radziechowy, Lipową, Gilowice, Rychwałd, Cięcinę, Cisiec, Wieprz i Żywiec. Skala wysiedleń różniła się w zależności od miejscowości – niekiedy obejmowały znaczną część mieszkańców, w innych przypadkach pojedyncze rodziny.
Łączną liczbę osób deportowanych podczas głównej części operacji szacuje się na około 20 tysięcy. Kierowano je przede wszystkim na Lubelszczyznę i Kielecczyznę, ale transporty docierały również do innych części Generalnego Gubernatorstwa. Zachowane dokumenty pokazują, że poszczególne rodziny trafiały często setki kilometrów od swoich rodzinnych miejscowości.
Na miejsce wysiedlonych Polaków sprowadzano niemieckich osadników. Władze okupacyjne przebudowywały również strukturę gospodarstw – kilka należących wcześniej do polskich rodzin miało tworzyć jedno większe gospodarstwo. Część opuszczonych domów przeznaczano na budynki gospodarcze, inne rozbierano. Według danych Muzeum Miejskiego w Żywcu na Żywiecczyźnie osiedlono około 600 rodzin niemieckich przybyłych z Bukowiny.
Główna fala deportacji trwała do grudnia 1940 roku. Dokumentacja śledztwa IPN wskazuje, że ostatnie transporty w tej fazie operacji odjeżdżały jeszcze 14 grudnia 1940 roku. Wysiedlenia zostały później na krótko wznowione na przełomie stycznia i lutego 1941 roku.
Część wysiedlonych próbowała po kilku miesiącach wracać na Żywiecczyznę. Nie mogli jednak wrócić do własnych gospodarstw, ponieważ zajmowali je już niemieccy osadnicy, część budynków została przebudowana, a niektóre domy zburzono. Do swoich miejscowości mieszkańcy wracali na większą skalę dopiero po zakończeniu okupacji niemieckiej.
Jednym z najważniejszych świadectw Aktion Saybusch są fotografie wykonane potajemnie przez Józefa Macikowskiego, pracownika żywieckiej poczty i członka konspiracji. Z ukrycia fotografował wysiedlanych mieszkańców prowadzonych w kierunku dworca w Żywcu-Zabłociu. Materiały zostały przekazane polskim władzom w Londynie, a dokumentacja fotograficzna służyła później jako materiał dotyczący niemieckich zbrodni wojennych. Zdjęcia Macikowskiego znajdują się dziś w zbiorach Muzeum Miejskiego w Żywcu i pozostają jednym z najbardziej przejmujących zapisów wydarzeń z jesieni 1940 roku.
Źródła:
- Instytut Pamięci Narodowej – opracowanie dr. Mirosława Sikory „Aktion Saybusch. Wysiedlenia Polaków na Żywiecczyźnie w 1940 r.” IPN – Aktion Saybusch
- Instytut Pamięci Narodowej – materiały ze śledztwa dotyczącego deportacji Polaków z ziemi żywieckiej w 1940 roku. IPN – dokumentacja śledztwa
- Muzeum Miejskie w Żywcu – „1940 – Wysiedlenia na Żywiecczyźnie”. Muzeum Miejskie w Żywcu
