Grojec jest jednym z najbardziej charakterystycznych elementów krajobrazu Żywca, ale jego znaczenie nie kończy się na panoramach i popularnych trasach spacerowych. Na stokach góry zachowały się ślady dawnego rolnictwa, górnictwa, dróg i działalności kolejnych pokoleń mieszkańców. 29 sierpnia będzie można nauczyć się je rozpoznawać podczas specjalnego spaceru krajobrazowego organizowanego w ramach projektu „Sztuka Czytania Krajobrazu”.
Grojec można czytać jak zapis historii regionu
Dziś Grojec kojarzy się przede wszystkim ze spacerami, treningami i krótkimi wycieczkami w bezpośrednim sąsiedztwie miasta. Zalesione stoki, ścieżki i rozległe widoki na Kotlinę Żywiecką oraz otaczające ją pasma górskie tworzą jednak tylko współczesny obraz miejsca, które przez dziesięciolecia zmieniało się pod wpływem działalności człowieka.
Ślady tych zmian nie zawsze są oczywiste. W terenie wciąż można odnaleźć dawne terasy rolne świadczące o uprawie ziemi na stokach, pozostałości działalności górniczej, kamieniołomy, piec wapienny oraz stare drogi. Część miejsc użytkowanych niegdyś przez człowieka została już ponownie zajęta przez roślinność. Las przykrywa więc obecnie elementy krajobrazu, które dawniej pełniły zupełnie inne funkcje.
Właśnie dlatego Grojec został wybrany jako miejsce jednego ze spacerów realizowanych w ramach projektu „Sztuka Czytania Krajobrazu” Polskiego Towarzystwa Geograficznego. Żywiec jest jedną z pięciu lokalizacji w województwie śląskim, w których prowadzony jest ten pilotażowy projekt.
Jego założenie opiera się na traktowaniu krajobrazu jako źródła informacji o przeszłości. Pola, drogi, miejsca wydobycia surowców, obszary wypasu czy późniejsze zalesienia nie są przypadkowymi elementami przestrzeni. To rezultat decyzji i sposobów gospodarowania podejmowanych przez kolejne pokolenia.
Jak podkreśla dr hab. Michał Sobala, zajmujący się badaniami nad odtwarzaniem historycznych krajobrazów Beskidów, obecny krajobraz jest dziedzictwem pozostawionym przez wcześniejszych mieszkańców regionu. To, w jaki sposób będzie dziś użytkowany i przekształcany, wpłynie z kolei na przestrzeń, którą otrzymają następne pokolenia, a pośrednio również na ich jakość życia.
Grojec szczególnie dobrze nadaje się do obserwowania takich procesów, ponieważ na stosunkowo niewielkim obszarze zachowało się wiele różnych śladów działalności człowieka. Jednocześnie można tutaj zobaczyć proces odwrotny – stopniowe odzyskiwanie przez przyrodę terenów, które jeszcze w poprzednich pokoleniach były intensywnie wykorzystywane.
Ważnym punktem obserwacji jest również panorama ze szczytu. Pozwala spojrzeć na Kotlinę Żywiecką i otaczające ją góry jako na jeden rozległy krajobraz oraz zauważyć procesy odpowiedzialne zarówno za jego historyczny kształt, jak i za zmiany zachodzące współcześnie. Organizatorzy zwracają przy tym uwagę, że część dzisiejszych przekształceń może mieć negatywne konsekwencje dla środowiska i człowieka, dlatego istotna jest umiejętność ich dostrzegania i oceny.
Spacer po Grojcu odbędzie się 29 sierpnia. Uczestnicy skorzystają z dawnych map i technologii LiDAR
Spacer krajobrazowy nie będzie tradycyjnym oprowadzaniem po górze. Uczestnicy będą pracowali między innymi z archiwalnymi mapami oraz obrazami terenu przygotowanymi z wykorzystaniem technologii LiDAR. Prowadzący wykorzysta również dodatkowe materiały pomagające porównywać obecny wygląd terenu z jego historycznym zagospodarowaniem.
Takie zestawienie pozwala dostrzec elementy, które podczas zwykłego spaceru łatwo przeoczyć. Niewielkie nierówności terenu mogą okazać się pozostałościami dawnych pól, a ukryte w lesie formy terenu – śladami kamieniołomów lub innych miejsc związanych z działalnością mieszkańców. Analiza krajobrazu pomaga więc nie tylko odtwarzać przeszłość Grojca, lecz także lepiej rozumieć kierunek jego obecnych przemian.
Badania dr. hab. Michała Sobali skupiają się przede wszystkim na historycznych krajobrazach beskidzkich polan oraz śladach tradycyjnego gospodarowania. Grojec pokazuje jednak, że podobne świadectwa można odnajdywać również w miejscach o innej historii użytkowania.
Doświadczenia uczestników wcześniejszych warsztatów wskazują, że takie spojrzenie może całkowicie zmienić sposób postrzegania znanego terenu. Przewodniczka beskidzka Katarzyna Halek zwraca uwagę, że połączenie obserwacji prowadzonych bezpośrednio w terenie z analizą dawnych map i zobrazowań pozwoliło jej zauważyć elementy, na które wcześniej nie zwracała uwagi. Zdobyte podczas warsztatów informacje wykorzystuje obecnie podczas oprowadzania turystów, wskazując im miejsca, które bez znajomości historii krajobrazu mogłyby pozostać niezauważone.
Projekt jest skierowany przede wszystkim do nauczycieli i edukatorów. Organizatorzy chcą nie tylko przekazywać wiedzę dotyczącą konkretnych miejsc, lecz także przygotowywać uczestników do samodzielnego prowadzenia podobnych spacerów w swoich miejscowościach. W ten sposób umiejętność rozpoznawania historii zapisanej w krajobrazie ma być przekazywana kolejnym osobom i wykorzystywana w edukacji regionalnej.
Najbliższy spacer po Grojcu zaplanowano na 29 sierpnia o godz. 9.30. Zbiórka uczestników odbędzie się przy Amfiteatrze pod Grojcem w Żywcu. Udział wymaga wcześniejszego zgłoszenia, a zapisy oraz szczegółowe informacje dotyczące wydarzenia są dostępne na stronie internetowej Polskiego Towarzystwa Geograficznego.
„Sztuka Czytania Krajobrazu” jest projektem Polskiego Towarzystwa Geograficznego. Przedsięwzięcie otrzymało dofinansowanie z budżetu państwa przyznane przez Ministra Nauki w ramach programu „Społeczna odpowiedzialność nauki II”.
