Źródełko św. Wita w Żywcu

Źródełko św. Wita znajduje się w Lasku św. Wita, nad zachodnim brzegiem Jeziora Żywieckiego, na terenie dawnego Starego Żywca. To jedno z najbardziej interesujących miejsc związanych z historią i legendami miasta, którego tradycja sięga czasów znacznie wcześniejszych niż powstanie współczesnego zbiornika wodnego. Źródło wypływa u podnóża zalesionego stoku, w otoczeniu drzew, które przez stulecia tworzyły charakterystyczny krajobraz tej części Żywca. Dawniej miejsce to nazywano Lipiem, a miejscowa ludność przypisywała wypływającej wodzie niezwykłe właściwości lecznicze. Według jednej z najstarszych żywieckich legend w czasach przedchrześcijańskich miała znajdować się tutaj świątynia słowiańskiej bogini Żywii, od której imienia wywodzono nazwę miasta. Nie ma jednak dowodów historycznych potwierdzających istnienie takiego miejsca kultu. Opowieść ta pozostaje częścią lokalnego folkloru, świadczącą o szczególnym znaczeniu, jakie mieszkańcy od dawna przypisywali źródełku i otaczającemu je laskowi.

Najbardziej znana historia związana ze źródełkiem dotyczy króla Polski Jana II Kazimierza Wazy, który przybył do Żywca w 1669 roku, już po abdykacji. Monarcha zatrzymał się w żywieckim zamku, oczekując na dalszy rozwój wydarzeń politycznych przed wyjazdem do Francji. Według miejscowej tradycji podczas pobytu zachorował na oczy, a mieszkańcy poradzili mu przemywanie ich wodą ze źródła św. Wita. Król miał odzyskać zdrowie i w dowód wdzięczności nakazać wzniesienie przy źródle drewnianej kapliczki. Wydarzenie opisał żywiecki kronikarz Andrzej Komoniecki w swoim słynnym „Dziejopisie Żywieckim”. Z jego relacji wynika, że wcześniej znajdowała się tutaj jedynie ocembrowana studnia, a w pobliżu stał stary przydrożny krzyż. Kapliczkę zbudowano jeszcze w 1669 roku, a św. Wit stał się patronem tego miejsca. Opowieść o uzdrowieniu króla rozsławiła źródło na całej Żywiecczyźnie, choć przypisywane wodzie właściwości lecznicze pozostają elementem historycznej tradycji, a nie naukowo potwierdzonym faktem.

Pierwsza drewniana kapliczka przetrwała około dwustu lat. W 1869 roku zastąpiono ją znacznie okazalszą murowaną budowlą w stylu neogotyckim, zaprojektowaną przez Karola Pietschkę, architekta związanego z żywieckimi Habsburgami. Nowa kaplica przez kolejne dziesięciolecia była ważnym miejscem modlitwy dla mieszkańców Starego Żywca i okolicznych miejscowości. Odbywały się w niej nabożeństwa, a także uroczystości religijne. W jej wnętrzu znajdowały się cenne elementy wyposażenia, w tym rzeźby św. Barbary i św. Katarzyny pochodzące z początku XVI wieku. Historia kaplicy zakończyła się w 1964 roku, kiedy rozpoczęto przygotowania do budowy zapory w Tresnej i utworzenia Jeziora Żywieckiego. Obiekt rozebrano w obawie, że teren zostanie zalany przez powstający zbiornik. Jak się później okazało, wody jeziora nie sięgnęły ani samego źródła, ani miejsca, w którym stała kaplica. Zabytkowa budowla przepadła bezpowrotnie, ale źródełko przetrwało. Część wyposażenia dawnej świątyni zachowała się w zbiorach Muzeum Miejskiego w Żywcu.

Obecnie Źródełko św. Wita jest niewielką atrakcją przyrodniczą i historyczną, którą można odwiedzić podczas spaceru wzdłuż Jeziora Żywieckiego. Do miejsca prowadzi zejście z popularnej trasy spacerowo-rowerowej biegnącej brzegiem zbiornika. Przy źródle znajduje się również tablica informacyjna przybliżająca jego historię oraz postać patrona. Okoliczny Lasek św. Wita jest interesujący również pod względem krajobrazowym. Rosnące tutaj drzewa oraz bliskość jeziora sprawiają, że miejsce zachowało spokojny charakter, wyraźnie odmienny od ruchliwego centrum Żywca. Źródełko znajduje się także na przebiegu Szlaku Wyzwolenia Żywca i Szlaku Zabytków Architektury Miasta Żywca. W niedalekiej odległości przebiega ścieżka przyrodniczo-dydaktyczna prowadząca wzdłuż Soły i brzegiem jeziora, a dalej znajduje się Plaża Miejska w Żywcu. Wizyta przy źródle pozwala więc nie tylko poznać niezwykłą opowieść o królu Janie Kazimierzu, ale również odkryć fragment historii Starego Żywca, którego znaczna część zniknęła podczas budowy jeziora w latach 60. XX wieku.