W Bielsku-Białej pojawiła się propozycja stworzenia miejsca pochówku zupełnie innego niż tradycyjny cmentarz. Do władz miasta trafiła petycja dotycząca utworzenia Ogrodu Pamięci – zielonej przestrzeni, w której dominowałyby drzewa, krzewy i naturalny krajobraz, a tradycyjne nagrobki zastąpiłyby znacznie bardziej dyskretne formy upamiętnienia zmarłych. Pomysł jest dopiero na etapie analizy, ale podobne rozwiązania funkcjonują już w kilku polskich miastach.
Ogród Pamięci w Bielsku-Białej. Autor petycji wskazuje możliwe lokalizacje
Petycja została skierowana 28 września do prezydenta Bielska-Białej Jarosława Klimaszewskiego. Jej autor zwraca się do władz miasta o sprawdzenie, czy w Bielsku-Białej możliwe byłoby stworzenie kameralnej przestrzeni przeznaczonej przede wszystkim do pochówków urnowych.
Założenie znacząco różni się od modelu znanego z tradycyjnych cmentarzy. W Ogrodzie Pamięci nie miałyby dominować rzędy nagrobków, betonowe alejki czy rozbudowana infrastruktura. Najważniejszym elementem przestrzeni pozostałaby przyroda.
W koncepcji pojawiają się drzewa i krzewy pamięci, niewielkie tablice upamiętniające zmarłych, wspólna ściana lub księga pamięci, a także alejki i ławki. W przypadku możliwości prawnych brane pod uwagę mogłyby być również pochówki w biodegradowalnych urnach.
Autor petycji nie wskazuje jednej konkretnej działki. Proponuje natomiast, aby miasto przeanalizowało tereny należące do samorządu w rejonie Cygańskiego Lasu, Kamienicy, Olszówki oraz Mikuszowic Śląskich.
Szczególnie interesujący jest wariant dotyczący okolic Cygańskiego Lasu. Nie chodzi jednak o prowadzenie pochówków w jego najbardziej wartościowych przyrodniczo częściach, lecz o sprawdzenie terenów położonych na obrzeżach kompleksu, które zapewniałyby odpowiedni dostęp i możliwość stworzenia potrzebnej infrastruktury.
Byłoby to przedsięwzięcie wymagające szczegółowych analiz. Cygański Las objęty jest ochroną jako zespół przyrodniczo-krajobrazowy, dlatego każda ingerencja w ten obszar lub jego najbliższe otoczenie musiałaby uwzględniać uwarunkowania środowiskowe i planistyczne.
W petycji wskazano, że przed podjęciem dalszych decyzji miasto powinno sprawdzić kwestie własnościowe, prawne, środowiskowe i przestrzenne. Autor proponuje również przeprowadzenie konsultacji społecznych, które pozwoliłyby ocenić, czy mieszkańcy byliby zainteresowani taką formą pochówku i upamiętniania bliskich.
W Polsce takie miejsca już istnieją. Problemem pozostają jednak przepisy
Sam pomysł nie jest w Polsce nowością. Podobne miejsca funkcjonują już m.in. w Poznaniu, Łodzi i Krakowie. Obecne przepisy powodują jednak, że powstają one w granicach istniejących cmentarzy.
W Poznaniu działają dwa Lasy Pamięci – na cmentarzach komunalnych Junikowo i Miłostowo. Pochówki odbywają się tam w biodegradowalnych urnach, a poszczególne miejsca nie są oznaczane tradycyjnymi nagrobkami. Zachowany zostaje naturalny, leśny charakter terenu. Do końca 2025 roku pochowano w tych miejscach łącznie 133 osoby.
Podobne rozwiązanie zastosowano w Łodzi. Na cmentarzu komunalnym przy ulicy Szczecińskiej wydzielono zalesiony fragment nekropolii przeznaczony do pochówku prochów. Indywidualne groby nie są tam oznaczane klasycznymi pomnikami, natomiast nazwiska zmarłych mogą zostać umieszczone w wyznaczonym miejscu pamięci.
Ekologiczna kwatera powstała również na Cmentarzu Komunalnym Podgórki Tynieckie w Krakowie. Funkcjonują tam „Drzewa Pamięci”, czyli część nekropolii przeznaczona do pochówków w biodegradowalnych urnach, bez tradycyjnych betonowych i granitowych nagrobków.
W przypadku Bielska-Białej kluczowe znaczenie będzie miało jednak prawo. Obowiązujące przepisy zakładają, że groby ziemne, groby murowane oraz kolumbaria mogą znajdować się wyłącznie na cmentarzach. Oznacza to, że obecnie nie można po prostu wyznaczyć części parku lub lasu i prowadzić tam pochówków.
Ten stan może jednak w przyszłości ulec zmianie. W rządowym wykazie prac legislacyjnych znajduje się projekt nowej ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych oznaczony numerem UD278. Jednym z jego założeń jest uporządkowanie zasad dotyczących pochówków poza terenami cmentarzy.
Podobne postulaty pojawiały się również w petycjach kierowanych do Senatu. Dotyczyły one m.in. tworzenia cmentarzy leśnych oraz wyznaczania specjalnych miejsc pochówku na terenach zielonych.
Na tym etapie bielska inicjatywa nie oznacza więc, że Ogród Pamięci zostanie utworzony. Petycja ma przede wszystkim uruchomić analizę możliwości prawnych, przestrzennych i środowiskowych oraz sprawdzić, czy miasto posiada teren, na którym taka forma pochówku mogłaby w przyszłości funkcjonować.
