Zakończył się dwuletni projekt poświęcony dokumentowaniu dziedzictwa kulturowego Żywiecczyzny. Badacze odwiedzali miejscowości regionu, rejestrowali zachowane zwyczaje i gromadzili materiały przedstawiające jego współczesny obraz. Efekty prac będzie można poznać podczas otwartego spotkania, na którym tradycyjna kultura zostanie zaprezentowana również z wykorzystaniem nowoczesnych technologii.

Dwa lata badań nad tradycjami i dziedzictwem Żywiecczyzny

Projekt „Krajobraz kulturowy Żywiecczyzny. Obrzędowość doroczna, tradycyjna zabudowa oraz kapliczki i krzyże przydrożne” realizował w latach 2025–2026 Regionalny Instytut Kultury im. Wojciecha Korfantego w Katowicach. Autorami przedsięwzięcia są dr Robert Garstka i Aleksander Lysko.

Głównym celem badań było udokumentowanie współczesnego stanu dziedzictwa Żywiecczyzny, ze szczególnym uwzględnieniem obrzędów dorocznych, tradycyjnej architektury oraz przydrożnych kapliczek i krzyży. Badacze skupili się zarówno na obiektach materialnych, jak i zwyczajach nadal praktykowanych przez mieszkańców regionu.

Prace obejmowały badania etnograficzne, rozmowy z mieszkańcami i lokalnymi przedstawicielami środowisk kultywujących tradycje, a także dokumentację fotograficzną i filmową. Wykorzystywano również kamery rejestrujące obraz w zakresie 360 stopni, umożliwiające późniejsze przygotowanie materiałów do oglądania w wirtualnej rzeczywistości.

Część rezultatów można już odnaleźć w zasobach Śląskiej Biblioteki Cyfrowej. Udostępniono tam między innymi dokumentację wiosennego redyku w Radziechowach z 2025 roku, nabożeństwa majowego w Nieledwi z 2026 roku oraz obchodów Nocy Świętojańskiej w Milówce. Wśród zgromadzonych materiałów znalazły się również fotografie związane z wielkanocną Strażą Grobową w Sopotni Małej i lokalnymi uroczystościami religijnymi.

Istotnym elementem przedsięwzięcia było utrwalenie obecnego wyglądu zabudowy oraz małej architektury sakralnej. Zgromadzone fotografie pozwalają porównywać współczesny stan obiektów z wcześniejszą dokumentacją historyczną i etnograficzną.

W realizację projektu zaangażowały się także instytucje działające na Żywiecczyźnie. Wśród partnerów znalazły się Regionalny Ośrodek Kultury w Bielsku-Białej, Muzeum Miejskie w Żywcu, Żywiecki Park Etnograficzny w Ślemieniu, Miejskie Centrum Kultury w Żywcu oraz oddział Związku Podhalan w Radziechowach. Współpracowały również Wydział Sztuki i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego oraz Fundacja „Kuźnia Sztuki”.

Pracownicy Działu Etnografii Muzeum Miejskiego w Żywcu wspierali badaczy pod względem merytorycznym, organizacyjnym i dokumentacyjnym. Jak wskazuje muzeum, zgromadzony materiał fotograficzny pozwolił nie tylko zarejestrować obecny stan regionalnych tradycji i obiektów, lecz także uzupełnić dotychczasową wiedzę o Żywiecczyźnie.

Całkowita wartość projektu wyniosła 92 tys. zł, z czego 60 tys. zł stanowiło dofinansowanie ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Kultura ludowa i tradycyjna 2025”.

Żywiecczyzna w książce, na fotografiach i w filmach VR. Zaplanowano otwarte spotkanie

Jednym z najważniejszych rezultatów przedsięwzięcia jest publikacja „Krajobraz kulturowy Żywiecczyzny. Obrzędowość doroczna, tradycyjna zabudowa oraz krzyże i kapliczki przydrożne”. Książka prezentuje wyniki badań oraz materiały dotyczące tradycji i obiektów współtworzących kulturowy krajobraz regionu.

Opracowaniu towarzyszy wystawa fotograficzna przedstawiająca wybrane elementy dziedzictwa Żywiecczyzny. Osobną część projektu stanowią filmy etnograficzne dokumentujące między innymi tradycje pasterskie i kolędnicze. Materiały przygotowane w technologii VR umożliwiają oglądanie zarejestrowanych wydarzeń w formie obrazu przestrzennego.

Rezultaty prac zostaną zaprezentowane 27 listopada 2026 roku o godzinie 17.00 w Regionalnym Ośrodku Kultury w Bielsku-Białej przy ul. 1 Maja 8.

Podczas spotkania uczestnicy poznają założenia i wyniki projektu, obejrzą wystawę fotograficzną oraz filmy etnograficzne z wykorzystaniem gogli VR. Zaplanowano również rozmowę z autorami publikacji – dr. Robertem Garstką i Aleksandrem Lysko – poświęconą badaniom terenowym i dokumentowaniu dziedzictwa regionu.

Wstęp na wydarzenie jest bezpłatny.

Wcześniej, 20 listopada o godzinie 17.00, podobne spotkanie podsumowujące projekt odbędzie się w Gminnym Ośrodku Kultury w Łodygowicach. Tam również przewidziano prezentację publikacji, wystawę fotografii oraz pokazy filmów VR. Udział będzie bezpłatny.

Instytut im. Wojciecha Korfantego zapowiadał także udostępnianie rezultatów projektu w swoich kanałach internetowych, a części zgromadzonych materiałów w Śląskiej Bibliotece Cyfrowej, dzięki czemu dokumentacja będzie mogła służyć również celom edukacyjnym.