Trwa sezon lęgowy ptaków, a wraz z nim czas, w którym obecność człowieka w pobliżu gniazd może mieć poważne skutki dla przyrody. Dotyczy to nie tylko turystów, ale także fotografów, miłośników obserwacji ptaków i osób spacerujących po lasach. Zbyt bliskie podejście, długie przebywanie w jednym miejscu czy próba wykonania lepszego ujęcia mogą doprowadzić do spłoszenia dorosłych osobników, porzucenia lęgu albo zwiększenia ryzyka utraty młodych. Przepisy jasno wskazują, że w wielu sytuacjach nie jest to wyłącznie kwestia rozsądku, ale także obowiązek prawny.
Sezon lęgowy ptaków. Najważniejsze jest dobro zwierzęcia, nie zdjęcie
Okres lęgowy to dla ptaków jeden z najważniejszych momentów w roku. To właśnie wtedy odbywa się rozród, wysiadywanie jaj i wychów młodych. Dla wielu gatunków, zwłaszcza rzadkich i zagrożonych, spokój w tym czasie ma kluczowe znaczenie dla przetrwania kolejnego pokolenia.
Problem pojawia się wtedy, gdy człowiek podchodzi zbyt blisko miejsca gniazdowania. Może to być fotograf próbujący uchwycić wyjątkowe ujęcie, obserwator ptaków chcący podejść bliżej albo przypadkowy turysta, który zauważył aktywność ptaków i postanowił sprawdzić, co dzieje się w pobliżu. Nawet jeśli intencje nie są złe, skutki takiego zachowania mogą być bardzo poważne.
Zbyt bliska obecność człowieka może powodować silny stres u ptaków. Dorosłe osobniki mogą przerwać karmienie młodych, opuścić gniazdo albo nie wrócić do niego przez dłuższy czas. W skrajnych przypadkach może dojść do porzucenia lęgu. Szczególnie niebezpieczne jest wielokrotne zbliżanie się do gniazd lub długotrwałe przebywanie w ich pobliżu.
Etyczna obserwacja ptaków opiera się na prostej zasadzie: dobro zwierzęcia zawsze musi być ważniejsze niż potrzeba wykonania zdjęcia, nagrania czy potwierdzenia obserwacji. Jeżeli ptak zaczyna zachowywać się nerwowo, wydaje głosy alarmowe, krąży w pobliżu, próbuje odciągnąć uwagę albo wyraźnie reaguje na obecność człowieka, należy natychmiast się wycofać.
Nie powinno się podchodzić do gniazd, zaglądać do nich, poprawiać gałęzi w celu uzyskania lepszego kadru ani celowo przebywać w miejscu, w którym obecność człowieka może zakłócić rozród lub wychów młodych. Dotyczy to również filmowania i obserwacji prowadzonych z pozoru z bezpiecznej odległości, jeśli powodują one niepokój u zwierząt.
W praktyce odpowiedzialne zachowanie oznacza obserwowanie ptaków z dystansu, korzystanie z lornetki lub długiego obiektywu, unikanie hałasu i rezygnację z wejścia w teren, który może być miejscem lęgowym. Szczególną ostrożność należy zachować w lasach, na terenach podmokłych, w pobliżu zbiorników wodnych oraz wszędzie tam, gdzie występują gatunki objęte ochroną.
Prawo chroni ptaki przed płoszeniem. Za naruszenie zakazów grozi kara
Ochrona ptaków w okresie lęgowym nie jest wyłącznie apelem przyrodników. W Polsce obowiązują konkretne przepisy, które regulują zasady postępowania wobec gatunków chronionych.
Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 roku w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt, w stosunku do prawie wszystkich ptaków obowiązuje zakaz umyślnego płoszenia lub niepokojenia. Dotyczy to szczególnie miejsc noclegu, miejsc rozrodu i wychowu młodych w okresie lęgowym, a także miejsc żerowania zgrupowań ptaków migrujących lub zimujących.
Oznacza to, że celowe zbliżanie się do ptaków w sposób, który powoduje ich niepokój, może być naruszeniem prawa. Dotyczy to zarówno osób fotografujących, jak i obserwatorów czy turystów, jeżeli ich zachowanie prowadzi do płoszenia zwierząt.
W przypadku niektórych gatunków przepisy idą jeszcze dalej. Dla wybranych ptaków obowiązuje zakaz fotografowania, filmowania lub obserwacji, jeśli może to powodować ich płoszenie albo niepokojenie. Dotyczy to między innymi głuszca, bociana czarnego, ślepowrona, ptaków szponiastych, sów, żołny oraz ptaków z rzędu sokołowych.
Szczególne znaczenie mają także strefy ochrony. W lasach można spotkać tablice z napisem „ostoja zwierząt” oraz informacją „osobom nieupoważnionym wstęp wzbroniony”. Takie oznaczenia nie są sugestią, lecz zakazem wejścia dla osób, które nie posiadają odpowiedniego zezwolenia.
Strefy ochronne tworzy się po to, aby zapewnić ptakom spokój w najważniejszym okresie rozrodu i wychowu młodych. Mają one szczególne znaczenie dla gatunków najwyższej troski, dla których przewidziano taką formę ochrony, między innymi dla bielika i bociana czarnego.
Przebywanie w takich ostojach bez zgody regionalnego dyrektora ochrony środowiska jest zabronione. Zezwolenie może określać konkretne warunki, których należy przestrzegać. Naruszenie zakazów obowiązujących wobec gatunków objętych ochroną prawną może skutkować odpowiedzialnością na podstawie ustawy o ochronie przyrody.
Zgodnie z art. 131 pkt 14 tej ustawy, osoba, która bez zezwolenia regionalnego dyrektora ochrony środowiska albo wbrew jego warunkom narusza zakazy obowiązujące w odniesieniu do gatunków chronionych, podlega karze aresztu albo grzywny.
Dlatego w sezonie lęgowym najbezpieczniejszą zasadą jest zachowanie dystansu. Jeżeli podczas spaceru, fotografowania lub obserwacji pojawiają się oznaki niepokoju u ptaków, należy odejść. Lepszym wyborem jest rezygnacja z ujęcia niż ryzyko zniszczenia lęgu, spłoszenia dorosłych osobników albo naruszenia przepisów chroniących dziką przyrodę.
