Na Żywiecczyźnie, w sercu polskich Beskidów, okres Bożego Narodzenia i początku roku to czas wyjątkowych obrzędów ludowych, które łączą elementy staropolskiej tradycji religijnej z dawnymi zwyczajami pogańskimi. W rytmie kolęd, barwnych postaci i niezwykłych przedstawień mieszkańcy regionu kultywują tradycje kolędnicze przekazywane z pokolenia na pokolenie. Opis tych praktyk oraz ich znaczenie w kulturze lokalnej pokazuje, jak bogate jest dziedzictwo Żywiecczyzny i jak żywe pozostają starodawne zwyczaje.
Tradycje kolędnicze na Żywiecczyźnie
Tradycja kolędowania na Żywiecczyźnie obejmuje szeroki wachlarz obyczajów związanych z okresem Bożego Narodzenia aż do początku lutego, gdy kończy się czas zimowego świętowania. Kolędowanie nie ogranicza się tu jedynie do śpiewu kolęd przy wigilijnym stole — przybiera formę barwnych, widowiskowych i silnie zakorzenionych w lokalnej kulturze inscenizacji, w których uczestniczą całe grupy przebierańców.
Na Żywiecczyźnie okres kolędniczy rozpoczyna się w drugi dzień Świąt Bożego Narodzenia, czyli na świętego Szczepana, i trwa aż do 6 stycznia, czyli do święta Trzech Króli. W tym czasie mieszkańcy uczestniczą w różnorodnych formach kolędowania, które mają zarówno charakter religijny, jak i obrzędowo-symboliczny.
Jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów żywieckich tradycji są widowiska związane z kolędowaniem z gwiazdą i kozą. Gwiazda w tej tradycji to własnoręcznie wykonany rekwizyt – najczęściej z papieru i bibuły osadzony na drewnianym stelażu tak, aby mógł się obracać podczas pochodu kolędników. Często zdobiona jest papierowymi wycinankami, pomponami czy dzwonkami, a w środkowej części bywa umieszczana mała szopka. Kolędnicy – zarówno dzieci, jak i dorośli – przemierzają z nią wsie, śpiewając pastorałki i wykonując krótkie scenki. Obok gwiazdy tradycyjnie pojawia się koza – postać ubrana w kożuch z przerobionym drewnianym łbem z ruchomą szczęką. Koza w obrzędzie symbolizuje odradzające się życie i nadchodzącą wiosnę – po serii zabawnych akcji, podczas których „koza” pada i zostaje „ożywiona”, odzwierciedla to cykl przemian natury.
Innym charakterystycznym zwyczajem są Szlachcice, obecni szczególnie na pograniczu Beskidu Żywieckiego i Śląskiego. To grupa kolędników, która w dniu świętego Szczepana odwiedza domy jako postacie symboliczne: Szlachcic, Masarz, Górala, Żyd i Żydówka. Przebrania te, będące elementami ludowego teatru, łączą humorystyczne inscenizacje z tradycyjnymi recytacjami, w których każda postać wylicza swoje zalety i zdobycze, odwołując się do archaicznych form ludowej mowy i komizmu. Akcje Szlachciców wpisują się w czas przejścia między końcem starego a początkiem nowego roku, kiedy według dawnych wierzeń granica między światem naturalnym a nadprzyrodzonym była szczególnie cienka.
Centralnym wydarzeniem związanym z kolędowaniem na Żywiecczyźnie są jednak Żywieckie Gody – cykliczne imprezy i przeglądy grup kolędniczych organizowane od ponad półwiecza w Żywcu i Milówce. Mają one na celu zachowanie i promocję lokalnych tradycji oraz pokazanie ich szerszej publiczności. W ich ramach odbywają się konkursy prezentacji scenicznych i plenerowych, w których bierze udział wiele zespołów z regionu, prezentujących różne formy kolędowania, od gwiazdy i szopki, po Turonia, Dorotę czy grupy z kukłami i kulami. Udział w Żywieckich Godach jest uznawany za formę ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego regionu.
Jednym z najbardziej znanych elementów Godów jest kolędowanie Dziadów Noworocznych. Zgodnie z tradycją uczestniczą w nim wyłącznie mężczyźni, dawniej głównie kawalerowie, którzy przebierają się w różnorodne kostiumy i odwiedzają gospodarstwa oraz ulice miejscowości, składając życzenia pomyślności i zdrowia oraz wykonując symboliczne gesty mające zapewnić szczęście w nadchodzącym roku. Dziady reprezentują zarówno postaci znane z codziennego życia – jak kominiarz czy policjant – jak i figury bardziej mityczne lub absurdalne – jak diabły, śmierć czy macidula. Strój, muzyka i ruch sprawiają, że kolędowanie Dziadów Noworocznych przypomina wielką ludową inscenizację, a hałas, dźwięk dzwonków i trzaskanie batów mają według dawnych przesądów wypędzać złe duchy.
Tradycja Dziadów jest tak ceniona, że kolędowanie Dziadów Noworocznych zostało wpisane na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Obrzęd ten nie tylko przetrwał wieki zmian społecznych i kulturowych, ale zyskał nowoczesne ramy ochrony i popularyzacji.
Grupy kolędnicze na Żywiecczyźnie używają bogato zdobionych strojów i rekwizytów, które często mają symboliczne znaczenie lub odwołują się do dawnych wierzeń. Użycie naturalnych materiałów – jak skóry, słoma, skóry baranie – oraz intensywnych kolorów i ozdób podkreśla związek rytuałów z przyrodą i cyklem życia. Kolędowanie często odbywa się w rytmie muzyki ludowej, przy akompaniamencie instrumentów takich jak heligonka czy piszczałki.
Ważną częścią żywieckiej tradycji jest również konkurs trzaskania z bata, obecny podczas Żywieckich Godów. Ta konkurencja, wymagająca umiejętności i siły, stanowi dodatkową atrakcję wydarzenia i jest wyrazem dawnej kultury wiejskiej, w której bat symbolizował władzę i ochronę.
Żywiecczyzna jako region charakteryzuje się silnym poczuciem tożsamości kulturowej, opartej na historii, języku i tradycjach góralskich. Mieszkańcy noszą stroje regionalne, używają charakterystycznego dialektu i pielęgnują obrzędy, które przypominają o ich wielowiekowej przynależności do społeczności góralskich.
Tradycje kolędnicze na Żywiecczyźnie są więc znacznie więcej niż tylko formą Świątecznego świętowania – są żywym świadectwem kultury, która łączy elementy religijne, historyczne i ludowe. To fenotyp kultury lokalnej, który mimo upływu czasu pozostaje aktualny, przyciągając uwagę badaczy etnografii, turystów i miłośników folkloru z całej Polski.
źródło: NID, wikipedia, ROK
