Kamieniołom w Kozach na stokach Hrobaczej Łąki w Beskidzie Małym to miejsce, w którym dawna działalność przemysłowa pozostawiła trwały ślad w rzeźbie terenu, a jednocześnie stworzyła warunki do rozwoju zróżnicowanych siedlisk przyrodniczych; dziś wyrobisko funkcjonuje jako rozpoznawalny element krajobrazu regionu, łączący czytelne odsłonięcia geologiczne, zbiornik wodny powstały w niecce dawnego wyrobiska oraz mozaikę roślinności typowej dla terenów górskich i podgórskich po przekształceniach.
Górski próg i sztuczna niecka – jak kamieniołom zmienił rzeźbę stoku
Kamieniołom znajduje się w obrębie progu Beskidu Małego, gdzie wzniesienia górskie wyraźnie odcinają się od łagodniejszych terenów pogórza. W naturalnych warunkach stoki w tym rejonie są pokryte lasem i tylko miejscami odsłaniają skałę. Działalność wydobywcza doprowadziła do powstania rozległej niecki z wysokimi ścianami skalnymi, półkami roboczymi i stromymi zboczami usypiskowymi. To przekształcenie nadało stokowi nową formę, różniącą się od typowej rzeźby beskidzkiej, opartej głównie na długich, zalesionych zboczach i łagodnych przejściach między grzbietami a dolinami.
Wysokie ściany wyrobiska eksponują strukturę skał, a ich geometryczny układ odzwierciedla etapy urabiania i wybierania poszczególnych partii złoża. Widać poziomy odpowiadające dawnym frontom robót, miejsca odspajania bloków skalnych oraz strefy, gdzie materiał osuwał się grawitacyjnie. U podnóża ścian tworzą się stożki usypiskowe złożone z fragmentów piaskowca i łupków o różnej wielkości. Takie nagromadzenia rumowiska nie są jedynie śladem eksploatacji, lecz elementem dynamicznego systemu stokowego, w którym wietrzenie i ruchy masowe nadal modelują teren.
Szczególną cechą kamieniołomu jest obecność zbiornika wodnego w dnie wyrobiska. Powstał on w wyniku wypełniania niecki wodami opadowymi i podsiąkowymi po zakończeniu eksploatacji. W górskim krajobrazie, gdzie naturalne jeziora są rzadkością, taki akwen stanowi nowy, wyraźny składnik rzeźby i zmienia lokalny bilans wilgoci. Połączenie skał, stromych zboczy, rumowisk i wody sprawia, że teren ma charakter wyraźnie zróżnicowany morfologicznie, a jego forma jest bezpośrednim skutkiem działalności człowieka na tle naturalnych procesów górskich.
Skały sprzed milionów lat – geologia widoczna bezpośrednio w ścianach
Ściany kamieniołomu odsłaniają skały fliszu karpackiego, typowe dla Beskidu Małego, w tym piaskowce i łupki należące do tzw. warstw lgockich. Osady te powstały około 100 milionów lat temu w środowisku morskim, w basenie sedymentacyjnym istniejącym w kredzie. Widoczna dziś budowa gór jest efektem późniejszych procesów tektonicznych, które sfałdowały i wypiętrzyły te dawne osady. Kamieniołom umożliwia obserwację tych skał w przekroju, co w terenie zalesionym bywa utrudnione.
Warstwowy charakter fliszu jest w wyrobisku bardzo czytelny. Grubsze ławice piaskowców przeplatają się z cieńszymi partiami łupków, a różnice w odporności na wietrzenie wpływają na kształt ścian. Twardsze piaskowce tworzą wyraźne stopnie i występy, natomiast partie łupkowe łatwiej ulegają rozpadowi, co prowadzi do powstawania nisz, półek i miejscowych osypisk. Układ ten pokazuje, jak budowa geologiczna bezpośrednio przekłada się na formy terenu.
Odsłonięcie ma znaczenie poznawcze, ponieważ pozwala prześledzić ciągłość ławic na dużej wysokości ściany, obserwować spękania i powierzchnie oddzielności oraz relacje między warstwami. To obraz procesów, które w skali regionu odpowiadają za powstawanie długich grzbietów i stromych stoków Beskidów. Kamieniołom działa jak fragment przekroju przez górę, w którym zapisane są zarówno warunki dawnego środowiska morskiego, jak i późniejsze deformacje związane z tworzeniem Karpat.
Przyroda na terenie poeksploatacyjnym – roślinność, woda i mikroklimat
Po zakończeniu wydobycia teren wyrobiska zaczął podlegać naturalnym procesom przyrodniczym. Najważniejszym z nich jest sukcesja roślinności. Początkowo dominują gatunki pionierskie przystosowane do ubogiego, kamienistego podłoża, dużego nasłonecznienia i wahań wilgotności. Stopniowo, wraz z gromadzeniem się materii organicznej i stabilizacją rumowisk, pojawiają się kolejne rośliny, a struktura pokrywy roślinnej staje się bardziej złożona. W efekcie w obrębie jednego wyrobiska występują płaty roślinności o różnym stopniu rozwoju i odmiennych warunkach siedliskowych.
Istotną rolę odgrywa zbiornik wodny, który tworzy specyficzny mikroklimat w obrębie dawnej niecki. Woda łagodzi wahania temperatury w najbliższym otoczeniu i zwiększa wilgotność powietrza przy powierzchni gruntu. Brzegi zbiornika, w zależności od nachylenia i składu podłoża, tworzą strefy o odmiennych warunkach – od fragmentów bardziej suchych i kamienistych po miejsca wilgotniejsze, gdzie rozwijają się rośliny związane z wodą i podmokłym podłożem. Taka różnorodność siedlisk sprzyja obecności wielu grup organizmów.
Kamieniołom znajduje się w zasięgu Parku Krajobrazowego Beskidu Małego i w obrębie obszarów powiązanych z siecią Natura 2000. Oznacza to, że teren ten funkcjonuje jako element większego systemu przyrodniczego, w którym istotne są powiązania między siedliskami leśnymi, skałami, rumowiskami i zbiornikami wodnymi. Miejsca o charakterze przejściowym, takie jak wyrobiska, zwiększają zróżnicowanie struktury krajobrazu, co ma znaczenie dla utrzymania różnorodności biologicznej w skali całego pasma górskiego.
Kamieniołom w krajobrazie regionu – znaczenie przestrzenne i kulturowe
Choć działalność wydobywcza została zakończona w latach 90. XX wieku, forma terenu pozostała wyraźnym elementem krajobrazu. Wyrobisko jest widoczne w układzie stoków i stanowi punkt odniesienia w opisie północnych zboczy Hrobaczej Łąki. Jego obecność wpływa na odbiór przestrzeni, ponieważ wprowadza do górskiego krajobrazu formę o genezie przemysłowej, odmienną od naturalnych dolin i grzbietów.
Kamieniołom jest również przykładem przemiany funkcji terenu: od przestrzeni produkcyjnej do obszaru, w którym dominują procesy przyrodnicze i krajobrazowe. Takie miejsca dokumentują etap industrializacji regionu, kiedy zasoby geologiczne były intensywnie wykorzystywane na potrzeby infrastruktury. Jednocześnie pokazują, że po ustaniu eksploatacji teren nie pozostaje „martwy”, lecz wchodzi w nową fazę funkcjonowania, w której istotne stają się relacje między rzeźbą, wodą i roślinnością.
W ujęciu regionalnym kamieniołom w Kozach jest często przywoływany jako jeden z najbardziej charakterystycznych terenów poeksploatacyjnych w Beskidzie Małym. Jego znaczenie wynika nie z pojedynczego obiektu czy budowli, lecz z całościowego układu form terenu, odsłonięć skalnych i zbiornika wodnego. To przykład miejsca, w którym historia gospodarcza i procesy przyrodnicze są trwale zapisane w krajobrazie, tworząc wyraźny, rozpoznawalny fragment przestrzeni górskiej.
