Konkatedra Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, często nazywana potocznie Kościołem NNMP w Żywcu, to jeden z najbardziej imponujących zabytków sakralnych południowej Polski. Położona w samym centrum miasta, przy ulicy Zamkowej 6, świątynia stanowi nie tylko punkt orientacyjny w panoramie Żywca, ale też skarb historyczny, artystyczny i duchowy. Dla turystów, miłośników historii architektury, sztuki sakralnej czy religii, jest miejscem, które łączy głębokie korzenie – średniowieczne, renesansowe, barokowe i współczesne – z żywym doświadczeniem lokalnej wspólnoty i pielgrzymów. Warto odwiedzić nie tylko jako świadectwo przeszłości, ale jako budowlę, w której kolejne pokolenia zostawiły swoje ślady, swoje modlitwy i nadzieje.
Od średniowiecza po dziś – niezwykłe dzieje Konkatedry
Początki obecnej Konkatedry sięgają XV wieku. Zbudowano ją w pierwszej połowie tego stulecia z inicjatywy rodu Komorowskich herbu Korczak. W zapiskach historycznych, m.in. w Liber Beneficiorum Jana Długosza (lata 1460-1470), kościół w Żywcu jest już wymieniany, co świadczy, że budowla istniała i była istotna dla lokalnej społeczności przed końcem XV wieku.
Przez wieki Konkatedra była wielokrotnie przebudowywana i rozbudowywana. Najpierw w latach 1515-1542 dzięki funduszom Wawrzyńca Komorowskiego i Jana Komorowskiego, kiedy to przedłużono nawę i prezbiterium, podwyższono mury i dodano sklepienie sieciowe. W 1547 roku biskup krakowski Erazm Ciołek dokonał poświęcenia kościoła, nadając mu wezwanie Narodzenia Panny Maryi i Świętego Wawrzyńca – na cześć Wawrzyńca Komorowskiego.
Kolejna duża przebudowa miała miejsce w latach 1582-1583, kiedy to Jan Spytek i Krzysztof Komorowski zdecydowali o dodaniu wieży, przedłużeniu nawy, a także o wprowadzeniu nowych, renesansowych elementów dekoracyjnych. Architektura bryły wieży (czworokątna) oraz portale drzwiowe zawdzięczają swój kształt włoskiemu architektowi Giovanni Ricciemu, wspieranemu przez kamieniarza Macieja Świętka i cieśli Jana Carpentarusa.
W 1596-1608 dobudowano kaplicę od północy – Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny – zwaną Kaplicą Komorowskich, zwłaszcza ze względu na fakt, że pod jej posadzką znajdują się groby fundatorów. Następnie w roku 1639 do świątyni od wschodu dobudowano Kapliczkę Ogrójca, fundowaną przez pisarza miejskiego Krzysztofa Mrzygłodowicza.
Tragiczny moment nastąpił w 1711 roku, kiedy piorun uderzył w wieżę, co doprowadziło do pożaru: spalił się szczyt wieży i zawalił się hełm, uszkodzony został też dach prezbiterium. Prace odbudowy trwały w latach 1711-1712; wieżę odrestaurowano później za przyczyną Karola Wielopolskiego.
Z czasem do świątyni wprowadzano też nowe elementy: w XX wieku (w 1929 r.) dobudowano kaplicę grobową Habsburgów, zaprojektowaną przez Franciszka Mączyńskiego. W roku 1992 kościół parafialny został podniesiony do rangi konkatedry dla Diecezji Bielsko-Żywieckiej przez papieża Jana Pawła II.
Architektura i charakterystyczne cechy – co i jak przyciąga wzrok
Konkatedra w Żywcu to harmonijna mieszanka stylów: gotyku, renesansu, baroku, z dodatkiem elementów neorenesansowych w jednej z późniejszych kaplic. Budowla jest murowana z kamienia łamanego i z cegły, otynkowana, co w połączeniu z detalami architektonicznymi tworzy imponującą bryłę.
Wieża konkatedry wyrasta na wysokość około 60 metrów, posiada siedem kondygnacji, i stanowi dominujący punkt w panoramie Żywca. Portale wejściowe (z zachodu i od stron bocznych) ozdobione są motywami renesansowymi, np. pilastrami toskańskimi, fryzami z atrybutami Męki Pańskiej.
Wnętrze niesie piękno sztuki sakralnej: prezbiterium zamknięte wielobocznie, ozdobione sklepieniem kolebkowym z lunetami; nawa główna z kolei nakryta jest sklepieniem gwiaździstym. Przypory zewnętrzne, dachy dwuspadowe, sygnaturka – elementy typowe dla stylów gotycko-renesansowych przystosowane do lokalnych warunków klimatycznych i tradycji budowlanych. Kaplice: od północy kaplica Komorowskich (fundowana w XVI–XVII wieku), od południa kaplica grobowa Habsburgów (1929, neorenesans). Wśród cennych dzieł wnętrza jest też gotycka płaskorzeźba „Zaśnięcia Matki Boskiej” z około roku 1500.
Legendy i ciekawostki – to, co mniej znane
Żywiecka konkatedra otoczona jest nie tylko historią, ale i legendami, które choć nie potwierdzone źródłowo, stanowią istotny element lokalnej tradycji i kultury.
Jedna z legend mówi, że Matka Boska uratowała aniołka od upadku, a ten postanowił zostać – stąd nazwa Żywca. Z czasem – mówi opowieść – stanął kościół katedralny pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. Ta bajkowa historia łączy w sobie elementy cudu, opieki Matki Bożej i fundamentów tożsamości miasta.
Inna ciekawostka dotyczy wieży: według zapisków kronikarza Andrzeja Komonieckiego pierwotna wieża była niegdyś wyższa niż wieża Bazyliki Mariackiej w Krakowie. Choć współczesna mierzy około 60 metrów, legenda podkreśla jej symboliczną potęgę i rangę. Z kolei niektóre źródła mówią o wyjątkowej chrzcielnicy renesansowej z końca XVI wieku, choć nie zawsze jest wymieniana w przewodnikach – to element, który z pewnością zasługuje na uwagę przy zwiedzaniu.
Ponieważ w budowie i przebudowach brało udział wiele znanych postaci (Komorowscy, architekci z Opawy, Franciszek Mączyński), świątynia staje się też nośnikiem opowieści o sztuce importowanej, rzemiośle kamieniarskim i cieśli, o wpływie różnych nurtów architektonicznych – renesansu włoskiego, gotyku, baroku – na tereny górskie, często odizolowane od centrów władzy.
Dlaczego warto odwiedzić? – dla kogo ta świątynia
Dla miłośników historii i architektury: Konkatedra jest przykładem, jak przez stulecia przestrzeń sakralna w Polsce ulegała przemianom stylu, techniki i funkcji. Od gotyckiej prostoty do bogactwa renesansowych detali i barokowych dekoracji. Obecność kaplic Komorowskich i Habsburgów pozwala zobaczyć, jak fundatorzy i władcy chcieli być zapamiętani przez wieki.
Dla wierzących i duchowo zaangażowanych – to miejsce kultu, gdzie odbywają się liturgie, ale też pielgrzymki. Kiedy kościół został ogłoszony konkatedrą w 1992 roku, podniesiono jego rangę – stał się miejscem, które nie tylko lokalnie, ale diecezjalnie pełni ważną rolę.
Dla turystów i fotografów – magistrala widokowa: wieża, która dominuje nad miastem, zewnętrzne przypory, zróżnicowane dachy, portale i detale kamieniarskie – to wszystko daje świetne kadry o różnych porach dnia. Wnętrza, sklepienia gwiaździste, barokowe dekoracje – to także szansa na ciszę, kontemplację i piękno.
Dla jednych i drugich – połączenie lokalnego klimatu z funkcją ponadlokalną. Żywiec nie jest dużym miastem, ale konkatedra plasuje się wśród ważniejszych obiektów sakralnych regionu – decyduje o tym wiek, skala i sztuka. Jej historia to też historia Żywca – miasta, które przez stulecia zmieniało właścicieli, ulegało zniszczeniom, ale zachowało swoje dziedzictwo.
Wejście na wieżę – atrakcja z widokiem na całe miasto
Jednym z najbardziej niezwykłych doświadczeń związanych ze zwiedzaniem Konkatedry Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Żywcu jest możliwość wejścia na kościelną wieżę. Ta imponująca, blisko sześćdziesięciometrowa konstrukcja od wieków dominuje nad panoramą miasta, a dziś stanowi punkt widokowy dostępny dla turystów. Wspinaczka po schodach prowadzących na górę wymaga odrobiny wysiłku, ale nagroda w postaci zapierającego dech w piersiach widoku rekompensuje każdy krok.
Z platformy widokowej rozciąga się szeroka panorama Żywca i całej Kotliny Żywieckiej. W pogodne dni można dostrzec nawet dalekie szczyty Beskidu Żywieckiego, w tym majestatyczną Babią Górę oraz Pilsko. To miejsce szczególnie polecane osobom lubiącym fotografię – światło o wschodzie i zachodzie słońca tworzy tu magiczne kadry. Dla turystów zwiedzających Beskidy to świetna okazja, by zobaczyć miasto z zupełnie innej perspektywy i poczuć jego atmosferę z wysokości, z jakiej od wieków spoglądała na mieszkańców monumentalna dzwonnica.
Wejście na wieżę to nie tylko atrakcja turystyczna, ale także spotkanie z historią – mijając kolejne kondygnacje, można podziwiać detale konstrukcji, a także dzwony, które od wieków towarzyszą życiu religijnemu i codziennemu miasta. To doświadczenie, które łączy w sobie elementy przygody, sztuki i duchowości, dlatego warto poświęcić chwilę, by wejść na sam szczyt.
