Obniżone lustro Jeziora Żywieckiego odsłoniło pod laskiem św. Wita fragment dawnej drogi prowadzącej z Żywca w kierunku Suchej Beskidzkiej. Nie jest to przypadkowy pas kamieni ani pozostałość współczesnego umocnienia brzegu. W tym miejscu zachował się odcinek trasy używanej jeszcze w pierwszej połowie lat 60. XX wieku. Obok niej znajdowały się kaplica św. Wita, źródło, boczna droga do Starego Żywca oraz tereny związane z zabudową dawnej osady.
Pod laskiem św. Wita zachowała się dawna droga „na Suchą”
Widoczny obecnie odcinek należał do drogi określanej przez mieszkańców jako droga „na Suchą”. Prowadziła ona z Żywca na północny wschód, w stronę Łękawicy, skąd można było kontynuować podróż przez Gilowice i dalsze miejscowości do Suchej Beskidzkiej. Trasa stanowiła jeden z podstawowych kierunków komunikacyjnych łączących Żywiec ze wschodnią częścią regionu.
Pozostałości tego ciągu komunikacyjnego były szczegółowo rozpoznawane już podczas niskiego poziomu wody w 2015 roku. Na odsłoniętym dnie można było wówczas dostrzec wyraźny nasyp, kamienne obrzeże oraz resztki nawierzchni asfaltowej. Zachowały się także pnie drzew, które dawniej rosły przy drodze. Ich rozmieszczenie odpowiada układowi przedstawionemu na starych mapach, na których trakt w rejonie św. Wita został zaznaczony jako droga obsadzona drzewami.
Sam przebieg trasy jest znacznie starszy niż widoczne fragmenty asfaltu. Droga pojawia się już na austriackich mapach wojskowych z końca XVIII wieku. Kolejne opracowania kartograficzne z XIX i pierwszej połowy XX wieku pokazują ją niemal w tym samym miejscu. Zmieniała się jej nawierzchnia i znaczenie, ale podstawowy przebieg utrzymywał się przez wiele pokoleń, aż do przygotowania doliny pod budowę zbiornika.
Droga łączyła Żywiec ze Starym Żywcem, Zadzieliem i Łękawicą
Główna droga na Suchą biegła na wschód od zabudowań Starego Żywca. W rejonie lasku św. Wita odchodziła od niej droga prowadząca na zachód, w stronę starej osady i znajdującego się tam dworu. Ślady tego połączenia także zachowały się w terenie. Przy niskim stanie wody można odtworzyć miejsce, w którym obie trasy zbliżały się do siebie i tworzyły ważny lokalny węzeł.
Dalej droga na Suchą prowadziła przez obszar związany z Zadzieliem. Wieś znajdowała się pomiędzy dwoma uczęszczanymi kierunkami. Zachodnia trasa prowadziła ze Starego Żywca do Kęt i była nazywana dolną drogą. Wschodnia, określana jako górna droga, kierowała się w stronę Łękawicy, a następnie rozdzielała na szlaki do Andrychowa i Suchej Beskidzkiej. Odsłonięty pod św. Witem fragment należał do tego drugiego ciągu.
Nie była to wyłącznie droga wykorzystywana przez mieszkańców najbliższych zabudowań. Poruszały się nią wozy konne, furmani przewożący towary, autobusy oraz nieliczne początkowo samochody. Zapewniała dostęp do pól, gospodarstw i sąsiednich wsi, a jednocześnie stanowiła część połączenia pomiędzy Żywcem a miejscowościami leżącymi dalej na wschód. Jej rola zaczęła się zmniejszać dopiero wraz z przygotowaniami do zalania doliny.
Stara trasa znika dziś pod wodą
Dawna droga nie znajduje się w całości na dnie obecnego jeziora. Jej przebieg przecina tereny położone na różnych wysokościach, dlatego niektóre fragmenty pozostają na lądzie, a inne są widoczne wyłącznie podczas znacznego obniżenia poziomu wody. W okolicy św. Wita droga wychodziła na wyżej położony teren, a następnie ponownie kierowała się w stronę obszaru zajętego dzisiaj przez zatoki zbiornika.
Jeden z jej odcinków prowadził przez niewielką dolinę lub obniżenie terenu, w którym znajdował się mostek. Jego pozostałości pojawiały się podczas większych susz. Za przeprawą droga ponownie wychodziła na suchy teren, przecinała grzbiet, a następnie jeszcze raz schodziła w miejsce znajdujące się obecnie pod wodą. Taki przebieg wynikał z dawnego ukształtowania doliny i obecności mniejszych cieków wodnych.
W dalszej części trasa wynurzała się w okolicy dawnego zajazdu Rybak. W tym rejonie prowadziła w stronę nieistniejącego już mostu, a następnie wznosiła się i łączyła z drogą biegnącą dalej do Łękawicy oraz Suchej Beskidzkiej. Obecna droga wojewódzka nr 946 kontynuuje ten kierunek, ale w pobliżu Żywca została poprowadzona poza terenem przeznaczonym pod zalanie.
Przy drodze stała kaplica św. Wita
Najważniejszym obiektem znajdującym się przy odsłoniętej drodze była kaplica św. Wita. Pierwsza drewniana budowla powstała w 1669 roku przy źródle, któremu przypisywano właściwości lecznicze. Jej wzniesienie wiązano z pobytem w Żywcu króla Jana Kazimierza. Woda ze źródła miała pomóc w leczeniu jego dolegliwości związanych ze wzrokiem.
Drewnianą kaplicę zastąpiono w 1869 roku większym obiektem murowanym. Projekt przygotował Karol Pietschka, architekt związany z żywieckimi Habsburgami. Budowla reprezentowała styl historyzujący z elementami neogotyckimi i neoromańskimi. Stała na wyrównanym terenie pomiędzy drogą na Suchą a stokiem lasku. Prowadziła do niej osobna ścieżka, a w pobliżu znajdowało się ujęcie wody i miejsce wykorzystywane jako wodopój.
Kaplica była ważna nie tylko ze względu na miejscową tradycję związaną ze źródłem. Odbywały się w niej chrzty, śluby oraz inne uroczystości mieszkańców Starego Żywca i Zadziela. Jej wizerunek znalazł się nawet na dawnej pieczęci gminnej Starego Żywca. Okolica była również popularnym miejscem spacerów, a obsadzona drzewami droga prowadząca wzdłuż lasku miała charakter lokalnej alei.
Obecne źródło znajduje się wyżej niż dawna kaplica
Dzisiejsze ujęcie źródła św. Wita nie wskazuje dokładnego miejsca, w którym stała kaplica. Historyczna budowla znajdowała się niżej, bliżej drogi na Suchą i późniejszej granicy zbiornika. Miejsce to można określić jako przestrzeń pomiędzy pozostałościami dawnego traktu a drogą ułożoną później z betonowych płyt.
Podczas wcześniejszych okresów niskiego stanu wody znajdowano tam fragmenty cegieł. Nie zachował się jednak czytelny zarys fundamentów. Przed napełnieniem zbiornika teren przy brzegu został w znacznej części wyrównany, a ziemię pomiędzy drogą i późniejszą koroną zbiornika wybrano. Samą kaplicę zburzono w 1964 roku w ramach przygotowań do budowy Jeziora Żywieckiego.
Związek tego miejsca z Janem Kazimierzem może prowadzić do nazywania odsłoniętego odcinka „królewską drogą”. Królewska historia dotyczy jednak przede wszystkim źródła i wzniesionej przy nim kaplicy. Dla samego traktu najbardziej precyzyjne pozostają określenia „droga na Suchą” lub dawna droga z Żywca do Suchej Beskidzkiej.
Boczna droga prowadziła do dworu i zabudowań Starego Żywca
Na zachód od drogi na Suchą rozciągał się Stary Żywiec. Była to osada związana z najstarszą lokalizacją miasta, które później przeniesiono w okolice dzisiejszego centrum. Z głównego traktu można było zjechać boczną drogą w stronę dworu, zabudowań mieszkalnych oraz gospodarstw. Ślad tej drogi również bywa widoczny na odsłoniętym dnie w sąsiedztwie lasku św. Wita.
W Starym Żywcu znajdował się kościół Wszystkich Świętych, którego początki sięgały średniowiecza. Świątynia została zniszczona podczas działań wojennych w 1945 roku. W jej miejscu powstała później tymczasowa kaplica. Wokół kościoła znajdował się cmentarz parafialny, na którym chowano mieszkańców Starego Żywca, Zadziela oraz sąsiednich miejscowości.
Droga łączyła więc miejsce kultu św. Wita z właściwą osadą, dworem i kościołem parafialnym. Nie biegła przez pusty teren. W jej sąsiedztwie znajdowały się zagrody, pola, łąki i zabudowania gospodarcze. Dzisiejszy pas odsłoniętej nawierzchni był częścią większego układu przestrzennego, którego centralnym punktem pozostawał Stary Żywiec.
Dalej zaczynało się Zadziele z domami, stawami i młynem
Zadziele rozwijało się przy szlakach prowadzących z Żywca do Kęt, Łękawicy, Andrychowa i Suchej Beskidzkiej. Wzdłuż lewego brzegu Łękawki biegła dodatkowa bita droga, poprowadzona prostopadle do dwóch głównych traktów. Skrzyżowania tych tras tworzyły dwa lokalne centra wsi. W ich pobliżu skupiały się domy oraz obiekty wykorzystywane przez mieszkańców.
Poszczególne części Zadziela nosiły własne nazwy. Wśród nich znajdowały się Za Wodą, Pasieczki, Mokradle, Podborze, Młyn, Myszyniec, Za Gowinami i Bory. Pomiędzy szosą prowadzącą w stronę Żywca a Sołą znajdowały się trzy stawy. Krajobraz uzupełniały pola, przydomowe gospodarstwa, zakłady, studnie i zagrody rozmieszczone wzdłuż dróg.
We wsi funkcjonowała również szkoła. Po wybudowaniu nowego obiektu stary budynek przeznaczono na restaurację, w której odbywały się spotkania rodzinne i lokalne uroczystości. Drogi odgrywały więc znacznie większą rolę niż samo zapewnienie przejazdu. Wyznaczały układ zabudowy, łączyły poszczególne części miejscowości i skupiały życie gospodarcze oraz społeczne.
Budowa zbiornika przerwała używaną przez pokolenia trasę
Przygotowania do utworzenia Jeziora Żywieckiego oznaczały całkowitą zmianę układu komunikacyjnego. Wyznaczono nowe odcinki dróg poza granicą planowanego zalewu, a stara trasa na Suchą została wyłączona z użytkowania. Zlikwidowano mostki i przeprawy, rozebrano lub wysadzono zabudowania, a mieszkańców Starego Żywca i Zadziela przesiedlono.
W 1966 roku spiętrzona woda przecięła dawną drogę na kilka części. Niżej położone odcinki znalazły się pod powierzchnią zbiornika, a fragmenty biegnące po stokach i grzbietach pozostały na lądzie. W efekcie trasa nie zniknęła całkowicie, lecz przestała tworzyć jeden przejezdny ciąg. Jej przebieg można dziś odtworzyć poprzez zestawienie odsłoniętych pozostałości, archiwalnych map i dawnych fotografii.
Fragment widoczny pod laskiem św. Wita jest jednym z najlepiej rozpoznawalnych śladów tej drogi. Zachowany nasyp, kamienne obrzeże, resztki asfaltu i ślady przydrożnych drzew pokazują, że jeszcze niewiele ponad sześćdziesiąt lat temu znajdowała się tutaj normalna trasa prowadząca z Żywca na wschód. Obok niej stała kaplica, odchodziła droga do Starego Żywca, a dalej zaczynały się zabudowania, pola i przysiółki Zadziela.
Źródła
Śląska Biblioteka Cyfrowa – mapa topograficzna Polski, arkusz Żywiec
Geoportal Województwa Śląskiego ORSIP – archiwalne materiały kartograficzne
Oficjalny portal turystyczny miasta Żywca – „Źródełko św. Wita”
Half Science Non-Fiction – „Stary Żywiec, źródło i kaplica w lesie św. Wita”
Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Krakowie – „Zbiorniki. Kaskada Soły”
